Abdiolimov Mirodil Xasanboy o‘g‘lining 
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi xaqida e’lon

I. Umumiy ma’lumotlar. 
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): “O‘tkir ishemik insultni tashxislash va oldini olishda magnit-rezonans spektroskopiyaning o‘rni va ahamiyati”, 14.00.43-Profilaktik tibbiyot (tibbiyot fanlari)
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2025.2.PhD/Tib154.
Ilmiy rahbar: Muradimova Alfiya Rashidovna, tibbiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Farg‘ona jamoat salomatligi tibbiyot instituti 
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami, Farg‘ona jamoat salomatligi tibbiyot instituti, PhD.06/2025.27.12.Tib.21.02. 
Rasmiy opponenetlar: Abdukadirov Ulug‘bek Toirjonovich, tibbiyot fanlari nomzodi, dotsent, Fattaxov Nusratullo Xamidullaevich, tibbiyot fanlari doktori, dotsent.
Yetakchi tashkilot: Abu Ali ibn Sino nomidagi Buxoro davlat tibbiyot instituti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik
II. Tadqiqotning maqsadi: Ishemik insultda MR-spektroskopiyaning diagnostik ahamiyatini baholash, shuningdek, miyaning ishemik shikastlanishi prediktorlarini erta aniqlash uchun uni qo‘llash imkoniyatlarini aniqlashdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
ishemik insultning o‘tkir davrida kasallikning klinik og‘irligi NIHSS, Renkin va Rivermid shkalalari bo‘yicha magistral hamda kollateral qon oqimining buzilishi sabab insultning aterotrombotik turi – og‘ir darajadagi, kichik kalibrli qon tomirlarning zararlanishi sabab lakunar turi esa - engil va o‘rta og‘ir darajadagi nevrologik etishmovchilik bilan kechishi aniqlangan;
insultning o‘tkir davrining ilk soatlarida bosh miya moddasidagi tuzilmaviy va neyrometabolik o‘zgarishlarni erta aniqlash ishemik insultning erta diagnostikasi hamda profilaktik chora-tadbirlarni ilmiy asoslash imkonini berishi ko‘rsatilib, shu maqsadda MR-spektroskopiyani klinik amaliyotda qo‘llash yuqori diagnostik ahamiyatga ega ekanligi ilmiy isbotlangan;
insultning o‘tkir davrida miyaning infarkt o‘chog‘i va penumbra sohalaridagi oq va kulrang moddasida xolinning kreatinga (Cho/Cr) hamda N-atsetilaspartatning kreatinga (NAA/Cr) nisbatlarining izchil pasayishi nevrologik tanqislik og‘irligi bilan ishonchli korrelyasion bog‘liqlik mavjudligi aniqlangan;
ishemik insultda bosh miyaning neyrometabolik holatini baholashga asoslanib, NAA ≥6,3 mmol/l, Cho ≥3,0 mmol/l va Cr ≥3,5 mmol/l bo‘lganda - past xavf guruhi, NAA 5,8–6,29 mmol/l, Cho 2,6–2,99 mmol/l va Cr 3,2–3,49 mmol/l bo‘lganda - o‘rta xavf guruhi va NAA ≤5,79 mmol/l, Cho ≤2,59 mmol/l va Cr ≤3,19 mmol/l bo‘lganda - yuqori insult rivojlanish xavf guruhlariga ajratishga ko‘ra neyrometabolik buzilish darajasini prognoz qilish hamda profilaktik va davolash chora-tadbirlarini individuallashtirishga qaratilgan matematik model ishlab chiqilgan.
IV.Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi. 
MR-spektroskopiya tadqiqoti yordamida olingan metabolitlarning (N-atsetilaspartat, xolin, kreatin) ishemik insultdagi roli haqidagi ma’lumotlarga ko‘ra:
birinchi ilmiy yangilik: ishemik insultning o‘tkir davrida kasallikning klinik og‘irligi NIHSS, Renkin va Rivermid shkalalari bo‘yicha magistral hamda kollateral qon oqimining buzilishi sabab insultning aterotrombotik turi – og‘ir darajadagi, kichik kalibrli qon tomirlarning zararlanishi sabab lakunar turi esa - engil va o‘rta og‘ir darajadagi nevrologik etishmovchilik bilan kechishi aniqlangan. Bunda NIHSS, Renkin va Rivermid shkalalariga ko‘ra dinamikada nevrologik tanqislikning og‘irligi bilan ishonchli bog‘liqlik kuzatildi. Ushbu natijalar Farg‘ona jamoat salomatligi tibbiyot instituti ilmiy kengashining 2025-yil 4-iyuldagi 01-02/u-t-68-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Ishemik insult bilan kasallangan bemorlarda bosh miya metabolik holatini aniqlash usuli” mavzusidagi uslubiy tavsiyalarga kiritildi. Taqdim etilgan takliflar Farg‘ona viloyati ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi nevrologiya bo‘limiga (2025-yil 7-iyuldagi 95-sonli buyruq) hamda Qo‘qon shahar tibbiyot birlashmasiga (2025-yil 10-iyuldagi 59-sonli buyruq) joriy etildi. Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy-texnik kengashning 2025-yil 2-dekabrdagi 20/11-sonli xulosasi bilan tasdiqlandi. Ijtimoiy samaradorligi: Taklif etilgan diagnostik yondashuv insultdan keyingi asoratlarni erta aniqlash, depressiya, kognitiv va psixoemotsional buzilishlar rivojlanish xavfini kamaytirishni imkonini beradi. Bu insultdan keyingi nevrologik asoratlar rivojlanishining oldini olishda muhim ahamiyat kasb etadi. Iqtisodiy samaradorligi: Taklif etilgan yangi usulning amaliyotga joriy etilishi bemorlar holatini maqsadli va samarali baholashni ta’minlash, shuningdek, ortiqcha murojaatlar, tashxis qo‘yish va davolash xarajatlarini kamaytirish imkonini berdi. Hisob-kitoblarga ko‘ra, taklif etilgan va an’anaviy kompleks diagnostika usullari o‘rtasidagi o‘rtacha xarajatlar farqi bilan byudjet mablag‘larini tejash quyidagicha bo‘ldi: IA = CClsp - CCdpop = 2230000 - 1340000 = 890000 so‘m, bu erda CClsp - bir bemor uchun taklif etilgan kompleks diagnostikaning o‘rtacha qiymati, CCdpop - an’anaviy diagnostikaning o‘rtacha qiymati. Shunday qilib, bir nafar bemor hisobiga 890000 so‘m byudjet mablag‘lari tejalishi ta’minlandi. 
ikkinchi ilmiy yangilik: insultning o‘tkir davrining ilk soatlarida bosh miya moddasidagi tuzilmaviy va neyrometabolik o‘zgarishlarni erta aniqlash ishemik insultning erta diagnostikasi hamda profilaktik chora-tadbirlarni ilmiy asoslash imkonini berishi ko‘rsatilib, shu maqsadda MR-spektroskopiyani klinik amaliyotda qo‘llash yuqori diagnostik ahamiyatga ega ekanligi ilmiy isbotlangan. Bu insult og‘irligini baholashda ushbu ko‘rsatkichlarning diagnostik ahamiyatini tasdiqlaydi. Olingan natijalar kasallik kechishi davomida va asoratlarni bashoratlashda metabolik o‘zgarishlar xususiyatlarini chuqurroq tushunish imkonini berdi. Mazkur natijalar Farg‘ona jamoat salomatligi tibbiyot instituti ilmiy kengashining 2025-yil 4-iyuldagi 01-02/u-t-68-son qarori bilan tasdiqlangan “Ishemik insult bilan og‘rigan bemorlarda bosh miya metabolik holatini aniqlash usuli” mavzusidagi uslubiy tavsiyalarga kiritildi. Taqdim etilgan takliflar Farg‘ona viloyati ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi nevrologiya bo‘limida (2025-yil 7-iyuldagi 95-son buyruq) hamda Qo‘qon shahar tibbiyot birlashmasida (2025-yil 10-iyuldagi 59-son buyruq) amaliyotga joriy etildi. Ijtimoiy samaradorligi: Taklif etilgan yondashuv miya tuzilmalari faoliyatiga ta’sir qiluvchi metabolizm o‘zgarishlarini erta aniqlashga yordam berdi. Bu esa o‘z navbatida, bosh miyaning metabolik holati bilan bog‘liq asoratlarni kamaytirishga xizmat qiladi. Bundan tashqari, davolash strategiyalarini individuallashtirish imkoniyatini yaratadi. Iqtisodiy samaradorligi: Nerv tizimi holatini baholashda biomarker sifatida metabolitlar (N-atsetilaspartat, xolin, kreatin)dan foydalanish qo‘shimcha laboratoriya tekshiruvlari va murakkab immunologik testlarga bo‘lgan ehtiyojni kamaytirishga imkon berdi. Hisob-kitoblarga ko‘ra, taklif etilgan va an’anaviy kompleks tashxis usullari o‘rtasidagi o‘rtacha xarajatlar farqi bo‘yicha byudjet mablag‘larini tejash quyidagicha bo‘ldi: IA = CCyat - CCan = 2 230000 - 1340000 = 890000 so‘m, bu erda CCyat - bir bemor uchun yangi taklif etilgan kompleks tashxisning o‘rtacha qiymati, CCan - an’anaviy tashxisning o‘rtacha qiymati. Shunday qilib, bir bemor hisobiga byudjet mablag‘laridan 890 000 so‘m tejalishi ta’minlandi. Taklif etilgan yondashuv amaliyotga joriy etilishi bilan birga sog‘liqni saqlash tizimi uchun iqtisodiy foyda keltirdi.
uchinchi ilmiy yangilik: insultning o‘tkir davrida miyaning infarkt o‘chog‘i va penumbra sohalaridagi oq va kulrang moddasida xolinning kreatinga (Cho/Cr) hamda N-atsetilaspartatning kreatinga (NAA/Cr) nisbatlarining izchil pasayishi nevrologik tanqislik og‘irligi bilan ishonchli korrelyasion bog‘liqlik mavjudligi aniqlangan. Bu usul ishemiya va qon aylanishi buzilgan sohada dastlabki soatlardanoq aniqlash, shuningdek bemorning nevrologik holatining og‘irligini aks ettiruvchi metabolitlarning miqdoriy tahlilini o‘tkazish imkonini beradi. Ushbu natijalar Farg‘ona jamoat salomatligi tibbiyot instituti Ilmiy kengashining 2025-yil 4-iyuldagi 01-02/u-t-68-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Ishemik insult bilan og‘rigan bemorlarda bosh miyaning metabolik holatini aniqlash usuli” mavzusidagi uslubiy tavsiyalarga kiritilgan. Taqdim etilgan takliflar Farg‘ona viloyati ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi nevrologiya bo‘limida (2025-yil 7-iyuldagi 95-sonli buyruq) hamda Qo‘qon shahar tibbiyot birlashmasida (2025-yil 10-iyuldagi 59-sonli buyruq) amaliyotga joriy etilgan. Ijtimoiy samaradorligi: Ko‘rsatilgan metabolitlarning insultdan keyingi asoratlar shakllanishidagi rolini to‘liq tushunish klinik amaliyotda MR-spektroskopiya usulini qo‘llashni tavsiya etish uchun asos bo‘ldi. Iqtisodiy samaradorligi: Ushbu neyrovizualizatsiya usulini tashxis va profilaktika maqsadlarida qo‘llash nevrologik asoratlar bo‘yicha kasalxonaga murojaat qilish chastotasini, shuningdek davolanish uchun umumiy xarajatlarni kamaytirishga imkon berdi. Hisob-kitoblarga ko‘ra, taklif etilgan va an’anaviy kompleks diagnostika usullari o‘rtasidagi o‘rtacha xarajatlar farqi bilan byudjet mablag‘larini tejash quyidagicha bo‘ldi: IA = CClsp - CCdpop = 2230000 - 1340000 = 890000 so‘m, bu erda CClsp - bir bemor uchun taklif etilgan kompleks diagnostikaning o‘rtacha qiymati, CCdpop - an’anaviy diagnostikaning o‘rtacha qiymati. Shunday qilib, bir nafar bemor hisobiga byudjet mablag‘lari 890000 so‘mga tejalishi ta’minlandi. 90 nafar bemor tekshirilganda umumiy iqtisodiy foyda 80100000 so‘mni tashkil etdi. Iqtisodiy samaradorlik koeffisienti Kef = 0,7 bo‘lib, taklif etilgan diagnostika algoritmini joriy etishning yuqori iqtisodiy maqsadga muvofiqligini ko‘rsatdi.
to‘rtinchi ilmiy yangilik: ishemik insultda bosh miyaning neyrometabolik holatini baholashga asoslanib, NAA ≥6,3 mmol/l, Cho ≥3,0 mmol/l va Cr ≥3,5 mmol/l bo‘lganda - past xavf guruhi, NAA 5,8–6,29 mmol/l, Cho 2,6–2,99 mmol/l va Cr 3,2–3,49 mmol/l bo‘lganda - o‘rta xavf guruhi va NAA ≤5,79 mmol/l, Cho ≤2,59 mmol/l va Cr ≤3,19 mmol/l bo‘lganda - yuqori insult rivojlanish xavf guruhlariga ajratishga ko‘ra neyrometabolik buzilish darajasini prognoz qilish hamda profilaktik va davolash chora-tadbirlarini individuallashtirishga qaratilgan matematik model ishlab chiqilgan. Bu model ishemik insult rivojlanishining dastlabki soatlaridayoq profilaktika va davolash chora-tadbirlarini individuallashtirish imkonini berdi. Ushbu natijalar Farg‘ona jamoat salomatligi tibbiyot instituti Ilmiy kengashining 2025-yil 04-iyuldagi 01-02/u-t-68-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Ishemik insult bilan og‘rigan bemorlarda bosh miya metabolik holatini aniqlash usuli” mavzusidagi uslubiy tavsiyanomaga kiritildi. Taqdim etilgan takliflar Farg‘ona viloyati ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi nevrologiya bo‘limida (07.07.2025-yildagi 95-sonli buyruq) hamda Qo‘qon shahar tibbiyot birlashmasida (10.07.2025-yildagi 59-sonli buyruq) amaliyotga joriy etildi. Ijtimoiy samaradorligi: joriy etilgan PMRS diagnostik usuli tufayli insultdan keyingi asoratlarni, xususan, nevrologik og‘ishlarni, kognitiv va psixoemotsional faoliyatning pasayishini erta aniqlash imkoni yaratildi. Bu o‘z navbatida o‘z vaqtida va adekvat davolashni tayinlash, bemorlarning psixoemotsional va jismoniy holatini yaxshilash, mehnat qobiliyatini tiklash va ularning ijtimoiy faolligini oshirishni ta’minladi. Iqtisodiy samaradorligi: tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, kompleks tadqiqotning joriy etilishi bemorning ahvolini obektiv va maqsadli baholash imkonini berdi, bu esa noto‘g‘ri tashxislar va ortiqcha laboratoriya-instrumental tekshiruvlar sonini kamaytirdi. Bir bemor hisobiga byudjet mablag‘laridan 890000 so‘m tejalishi ta’minlandi. MR-spektroskopiyani tadqiqotlarini klinik amaliyotga joriy etish tashxisni standartlashtirish, bemorlar holatini tez va xolis baholashni ta’minlash, shuningdek, sog‘liqni saqlash tizimidagi ortiqcha xarajatlarni kamaytirishga yordam beradi.