Tasmatova Nilufar Chorievnaning
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
 

I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): “Haydar Xorazmiy “Gulshan ul-asror” asarining leksik-semantik va stilistik xususiyatlari”, 10.00.01 – O‘zbek tili (filologiya fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2020.1.PhD/Fil1092.
Ilmiy rahbar: Dadaboev Hamidulla Aripovich, filologiya fanlari doktori, professor
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti, DSc.03/2025.27.12.Fil.41.01. 
Rasmiy opponentlar: Muxammedova Saodat Xudoyberdievna, filologiya fanlari doktori, professor; Ubaydullaev Alisher Abdusalomovich,   filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori, dotsent.
Yetakchi tashkilot: Farg‘ona davlat universiteti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II.Tadqiqotning maqsadi: “Gulshan ul-asror” asarida qo‘llangan leksik birliklarning statistik tahlilini amalga oshirish, mavzuiy guruhlar doirasida tavsiflash, o‘z va o‘zlashma qatlamga mansub so‘zlarning tarixiy-etimologik hamda ularda sodir bo‘lgan semantik hodisalarni tahlil qilish, lug‘aviy birliklarning lingvoestetik jihatlarini ochib berishdan  iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
o‘zbek tilshunosligida ilk bor “Gulshan ul-asror” masnaviysi so‘z boyligining statistik , semantik, stilistik xususiyatlari ilmiy asoslangan;
masnaviyda keltirilgan so‘z boyligi o‘n beshta yirik mavzu guruhga ajratilgan holda lingvostatistik tahlil amalga oshirilgan, obidaning XV yuzyil o‘zbek tili leksikasining taraqqiyotidagi o‘rni dalillangan;
masnaviy lug‘at boyligidagi 2031 ta so‘zning genezisi aniqlanib, o‘z va o‘zlashgan qatlamlar nisbati belgilangan holda, ularning o‘ziga xos jihatlari ochib berilgan;
“Gulshan ul-asror” leksikasidagi shakldoshlik, ma’nodoshlik, zid ma’nolilik hamda ko‘p ma’nonilik, ma’no ko‘chishi, takror, o‘xshatish, mubolag‘a singari hodisalar asar badiyatining jozibadorligini kuchaytirgani, xususan, narsa-buyum, belgi-xususiyat, harakat-holatlarning ma’no ko‘chishi yordamida nomlanishi, leksik-semantik jarayonlar asosida o‘zbek adabiy tilining XIV-XV yuzyildagi so‘z boyligi, badiiy imkoniyatlari ochib berilgan va lotin grafikasi asosidagi yangi o‘zbek alifbosida asar matni nashr qilingan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi. Haydar Xorazmiyning “Gulshan ul-asror” masnaviysi leksikasi tadqiqi bo‘yicha olingan ilmiy natijalar asosida:
“Gulshan ul-asror” asari so‘z boyligining statistik, semantik, stilistik xususiyatlari asosida o‘zbek tili tarixiy taraqqiyoti, uning adabiy til sifatida shakllanishi, lingvostatistikasi, tarixiy leksikologiyaning nazariy qoidalariga tayangan holda manba tilining xarakterli jihatlari, shuningdek, manba lug‘at boyligini qadimgi turkiy til va eski turkiy tilning dastlabki yodgorliklarida qayd etilgan leksik birliklar, hozirgi o‘zbek adabiy tili bilan qiyosiy o‘rganish orqali ularning mushtarak hamda farqli tomonlari, tarixiy taraqqiyoti, arxaizmlaning o‘ziga xos xususiyatlariga doir ilmiy xulosalardan Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat oʻzbek tili va adabiyoti universitetida 2018 – 2020-yillarda bajarilgan PZ-20170927147 raqamli “Qadimgi davrlardan XIII asrgacha bo‘lgan turkiy yozma manbalar tadqiqi” nomli amaliy grant loyihasida foydalanilgan (Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universitetining 2024-yil 5-yanvardagi №04/1-10-son ma’lumotnomasi). Natijada, dasturning leksik bazasini yaratishda turkiy tilda bitilgan asarlar leksikasi ijtimoiy voqelik haqida ma’lumot beribgina qolmasdan, til va madaniyat munosabatlari, xalq dunyoqarashi, urf-odatlari, leksik-semantik jarayonlarni  yoritib berishda muhim ilmiy manba bo‘lib xizmat qilgan; 
masnaviy so‘z boyligi o‘n beshta yirik mavzu guruhga ajratilgan holda lingvostatistik tahlili, manbaning XV yuzyillik o‘zbek tili leksikasining taraqqiyotidagi o‘rni, ijtimoiy-siyosiy, kitobatchilik, ta’lim-tarbiya, teonim, zoonim, fitonim kabi mavzu guruhlarga doir leksik birliklarning qo‘llanish doirasi bilan bog‘liq ilmiy-nazariy xulosalardan Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat oʻzbek tili va adabiyoti universitetida 2021 – 2023-yillarda bajarilgan PZ-2020042022 raqamli “Turkiy tillarning lingvodidaktik elektron platformasini yaratish” nomli amaliy grant loyihasida foydalanilgan (Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universitetining 2024-yilning 5-yanvardagi №04/1-9-son ma’lumotnomasi). Natijada, elektron platforma yaratishda tarixiy leksikologiya, til madaniyati, nutq odobi, ta’lim-tarbiya borasidagi qarashlar va ularni anglatuvchi leksemalar, shuningdek, istilohlarning ma’noviy-vazifaviy  jihatdan o‘rganish uchun zarur materiallar muhim ilmiy manba vazifasini o‘tagan; 
o‘zbek tili tarixiy leksikasiga oid leksemalar genezisi, o‘z va o‘zlashgan qatlamlar nisbati belgilangan holda, ular semasining milliy-mental xususiyatlari tahlili, olamning lisoniy manzarasini ifodalashda leksik birliklarning o‘rni,  xalqning etnik, madaniy, diniy va dunyoviy xususiyatlarini aks ettirganligi haqidagi xulosalardan Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat oʻzbek tili va adabiyoti universitetida 2018–2020-yillarda bajarilgan PZ -20170927147 raqamli “Qadimgi davrlardan XIII asrgacha bo‘lgan turkiy yozma manbalar tadqiqi” nomli amaliy grant loyihasida foydalanilgan (Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universitetining 2024-yil 5-yanvardagi №04/1-10-son ma’lumotnomasi). Natijada, oliy va umumta’lim muassasalari tizimida  turkiy xalqlar uchun umumiy konsept ostida shakllangan leksemalarni genealogik tomondan o‘rganish, o‘z va o‘zlashma leksemalarning o‘ziga xos xususiyatlari ochish kabi masalalarga oydinlik kiritib, lingvistik tahlillar mazmunini boyishiga erishilgan;
o‘zbek tili leksikologiyasini o‘rganishga oid harakatlarda shakldoshlik, ma’nodoshlik, zid ma’nolilik hamda ko‘p ma’nonilik, ma’no ko‘chishi, takror, o‘xshatish, mubolag‘a singari hodisalar asar badiyatining jozibadorligini kuchaytirgani, xususan, narsa-buyum, belgi-xususiyat, harakat-holatlarning ma’no ko‘chishi yordamida nomlanishi, leksik-semantik jarayonlar asosida o‘zbek adabiy tilining XIV-XV yuzyilliklardagi so‘z boyligi, badiiy imkoniyatlari ochib berilgan holda  til tarkibi tahliliga oid xulosalardan Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat oʻzbek tili va adabiyoti universitetida 2021 – 2023-yillarda bajarilgan PZ -2020042022 raqamli “Turkiy tillarning lingvodidaktik elektron platformasini yaratish” nomli amaliy grant loyihasida foydalanilgan (Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universitetining 2024-yil 5-yanvardagi №04/1-9-son ma’lumotnomasi). Natijada, tarixiy istilohlar, istorizm, arxaizmlarni aniqlash, so‘zlarni lug‘at tarkibiga bo‘lish, ularning etimologiyasini yoritish, omonim, sinonim, antonimlarni farqlash, so‘zlarning ma’no taraqqiyotini ochish kabi masalalarga oydinlik kiritilib, elektron platforma uchun ilmiy asoslangan lingvistik tahlil bazalaridan biri  bo‘lib xizmat qilgan.