Астанов Отабек Миржоновичнинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Руҳий патологияси мавжуд беморларда ихтисослашган стоматологик диагностика ва ёрдам кўрсатишни такомиллаштириш” ихтисослик шифри: 14.00.21 – Стоматология (тиббиёт фанлари)
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2024.2.DSc/Tib1059.
Илмий маслаҳатчи: Гаффоров Суннатулло Амруллоевич, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Абу Али ибн Сино номидаги Бухоро давлат тиббиёт институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Бухоро давлат тиббиёт институти, DSc.06/2025.27.12.Tib.05.03.
Расмий оппонентлар: Хабибова Назира Насуллоевна, тиббиёт фанлари доктори, профессор, Ҳабилов Ниғмон Луқмонович, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Соловьев Андрей Горгоньевич, тиббиёт фанлари доктори, профессор (Россия Федерацияси).
Етакчи ташкилот: И.К.Ахунбаев номидаги Қирғиз тиббиёт академияси (Қирғизистон Республикаси).
Диссертация йўналиши: амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: турли руҳий патологиялари мавжуд беморларда амбулатор-стационар шароитларда тиббий хизмат кўрсатишда ихтисослашган диагностик ёндошувлар асосида стоматологик ёрдамни такомиллаштиришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор, руҳий патологияси мавжуд беморларда стоматологик касалликларнинг тарқалганлиги, клиник хусусиятлари баҳоланди, оғиз бўшлиғи микробиоцинози ёмонлашувининг ортиб бориши руҳий-агрессив шаклда кечиши билан тўғридан-тўғри боғлиқлиги корреляцион статистик усулларда асосланган;
илк бор, стоматолог қабулига мурожаат этаётган руҳий патологияси мавжуд, жумладан руҳий-агрессив шаклдаги беморларнинг руҳий ҳолати – даражаси ва стоматолог мутахасиснинг руҳий-агрессив шаклини ташҳислаш даражаси аниқланган;
илк бор, ижтимоий, руҳий, стоматологик, клиник ва функционал тадқиқотлар натижасида, руҳий-агрессив шаклдаги беморларнинг юз-жағ патологиялари психопатологик симптомлар манифестацияси ёки экзацербацияси кўринишида шаклланиши, хамда профилактикасида, даволашда психофармакотерапевтик самарадорлик касаллик этиопатогенезидаги аҳамияти даво-профилактика алгоритми ишлаб чиқишда асос бўлиши исботланган;
илк бор, оғиз бўшлиғи шиллиқ қавати сезувчанлик даражасини янги - “Эстезиометр” қурилмаси ёрдамида аниқланиб, олиб қўйиладиган тиш протезларини 3D босма компютер орқали кенг фойдаланиш асосланган;
илк бор, руҳий патологияси мавжуд беморлар орасида стоматологик-ортопедик муолажаларда тиш қаттиқ тўқима нуқсонларини сунъий тиш протезлари билан бартараф этишда, оғиз бўшлиғи шиллиқ қавати соҳасига кам алоқали усулни аниқлаш ва танлаш, кам аллерген, физик-механик жиҳатидан киришувчан хом-ашёлар ва уларни тайёрлашда янгича рақамли технлологиялар имкониятларининг кенг қўлланилишдаги самарадорлиги, автоматлаштирилган дастури - анамнез тизимини шакллантириш, руҳий-ҳиссий ҳолатни баҳолаш такомиллаштирилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашнинг илмий-тадқиқот ишлари натижаларини амалиётга тадбиғи бўйича 2025 йил 7 июлдаги 21/14– сон хулосасига кўра:
биринчи илмий янгилик: илк бор, руҳий патологияси мавжуд беморларда стоматологик касалликларнинг тарқалганлиги, клиник хусусиятлари баҳоланди, оғиз бўшлиғи микробиоцинози ёмонлашувининг ортиб бориши руҳий-агрессив шаклда кечиши билан тўғридан-тўғри боғлиқлиги корреляцион статистик усулларда асосланган. Илмий янгиликнинг аҳамияти: руҳий патологияси мавжуд беморлар оғиз бушлиғи аъзо ва тўқималарида стоматологик касалликларда ўзига хос клиник ўзгаришлар – кариес ва нокариес патологиялар, пародонт ва оғиз бўшлиғи шиллиқ қавати тўқимасидаги ГИ, ПИ ва CPITN салбий ҳолати оғиз бўшлиғи микробиоценозини ёмонлашуви оширишини, ташҳислаш ва даволашда бу ҳолатни ахамиятсизлигига йул қўймаслик зарурати кўрсатиб ўтилди. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: олинган натижалар Республика ихтисослаштирилган руҳий саломатлик илмий-амалий маркази (РИРСИАМ) Жиззах вилояти филиалида (06.03.2025 йил, №9 сонли Буйруқ), РИРСИАМ Самарқанд вилояти филиалида (06.03.2025 йил, №47-U сонли Буйруқ) ва РИРСИАМ Навоий вилояти филиалида (11.03.2025 йил, №30 сонли Буйруқ) амалийтга татбиқ этилди. Ижтимоий самарадорлиги: руҳий патологияси мавжуд беморларда стоматологик касалликларнинг тарқалиши ва оғиз бўшлиғи микробиоценозининг руҳий-агрессив ҳолат билан боғлиқлигини аниқлаш орқали, ушбу тоифадаги шахслар учун индивидуал диагностика тизими яратилди ва бу тиббиёт ходимларига касаллик ривожланишини олдиндан прогноз қилиш ва ижтимоий ҳимояга муҳтож беморларга тиббий ёрдам кўрсатиш сифатини ошириш имконини беради. Иқтисодий самарадорлиги: оғиз бўшлиғи аъзо ва тўқималаридаги касалликларни даволашда, дастлаб ГИ, ПИ, CPITN кўрсаткичларини яхшилашга, ҳамда шахсий гигиена воситаларини қўллаш орқали беморлар орасида олиб борилган тиббий-оқартирув ва санация натижасида турли хил асоратларга олиб келадиган касалликларни ўз вақтида олди олинди ва бир нафар бемор учун 294420 сўм антибиотикларга қилинадиган харидлардан тежалишига эришилди. Хулоса: руҳий патологияси мавжуд беморлар оғиз бўшлиғи аъзо ва тўқималарида стоматологик касалликларда ўзига хос клиник ўзгаришлари – кариес ва нокариоз патологиялар, пародонт ва оғиз бўшлиғи шиллиқ қавати тўқимасидаги ГИ, ПИ ва CPITN салбий ҳолатини аниқлаш имконини берган.
иккинчи илмий янгилик: илк бор, стоматолог қабулига мурожаат этаётган руҳий патологияси мавжуд, жумладан руҳий-агрессив шаклдаги беморларнинг руҳий ҳолати – даражаси ва стоматолог мутахасиснинг руҳий-агрессив шаклини ташҳислаш даражаси аниқланган. Илмий янгиликнинг аҳамияти: стоматолог мутахасисларимиз руҳий патологиялари мавжуд беморлар билан муносабат ўрнатиш ва тиббий ёрдам жараёнидаги ёндошувни билишлари натижасида касбий хавфсизликларини таъминлашади, натижада сифатли хизмат кўрсатишда самарадорликга эришилади. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: олинган натижалар Республика ихтисослаштирилган руҳий саломатлик илмий-амалий маркази (РИРСИАМ) Жиззах вилояти филиалида (06.03.2025 йил, №9 сонли Буйруқ), РИРСИАМ Самарқанд вилояти филиалида (06.03.2025 йил, №47-U сонли Буйруқ) ва РИРСИАМ Навоий вилояти филиалида (11.03.2025 йил, №30 сонли Буйруқ) амалийтга татбиқ этилди. Ижтимоий самарадорлиги: стоматолог мутахассисларнинг руҳий-агрессив ҳолатларни ташхислаш даражасини илмий исботлаш орқали шифокор ва бемор ўртасидаги касбий мулоқот маданияти такомиллаштирилди. Бу тиббий ходимларнинг психологик тайёргарлигини оширишга ва даволаш жараёнида юзага келиши мумкин бўлган низоли вазиятларнинг олдини олишга хизмат қилади. Иқтисодий самарадорлиги: шифокорнинг бемор руҳий ҳолатини тўғри баҳолаши натижасида нотўғри танланган даво тактикаси ва эҳтимолий жароҳатлар хавфи 15-20% га камаяди. Бу эса ҳар бир бемор учун қўшимча тиббий консультациялар ва шошилинч ёрдам харажатларини бир нафар бемор учун ўртача 250.000 сўм маблағларни тежаш имконини беради. Хулоса: руҳий-агрессив ҳолатини ташҳислашдаги клиник-амалий муносабатлари илмий асосланиши натижасида бемор ва стоматолог мутахаслар орасидаги муносабатлар тартибга солиш имкониятлари ўрганилган.
учинчи илмий янгилик: илк бор, ижтимоий, руҳий, стоматологик, клиник ва функционал тадқиқотлар натижасида, руҳий-агрессив шаклдаги беморларнинг юз-жағ патологиялари психопатологик симптомлар манифестацияси ёки экзацербацияси кўринишида шаклланиши, хамда профилактикасида, даволашда психофармакотерапевтик самарадорлик касаллик этиопатогенезидаги аҳамияти даво-профилактика алгоритми ишлаб чиқишда асос бўлиши исботланган. Илмий янгиликнинг аҳамияти шундан иборатк: руҳий патологияси мавжуд инсонлар тиши ва тиш қатори нуқсонини эрта ташҳислаш ва даволашда рақамли технологиялардан фойдаланиб, юз-жағ патологияларини бартараф этиш асослари, ҳамда сунъий тиш протезлари хом-ашёларининг физик-механик таркибий хусусиятларининг аҳамияти кўрсатиб ўтилган. Илмий янгиликнинг амалиётга тадбиқ қилиниши: олинган натижалар Республика ихтисослаштирилган руҳий саломатлик илмий-амалий маркази (РИРСИАМ) Жиззах вилояти филиалида (06.03.2025 йил, №9 сонли Буйруқ), РИРСИАМ Самарқанд вилояти филиалида (06.03.2025 йил, №47-U сонли Буйруқ) ва РИРСИАМ Навоий вилояти филиалида (11.03.2025 йил, №30 сонли Буйруқ) амалийтга татбиқ этилди. Ижтимоий самарадорлиги: юз-жағ патологиялари ва психопатологик симптомлар орасидаги узвий боғлиқликни аниқлаш ҳамда психофармакотерапевтик ёндашув асосида даво-профилактика алгоритмини ишлаб чиқиш, беморларнинг руҳий зўриқишини камайтиради. Натижада, стоматологик муолажаларнинг самарадорлиги ортиб, беморларнинг умумий саломатлиги тикланишига ижтимоий замин яратилади. Иқтисодий самарадорлиги: рақамли технологиялар стоматология амалиётига тадбиқ этилиши натижасида ҳар бир бемор учун 343800 сўм тежамкорликга эришилди Хулоса: агрессив шаклдаги руҳий патологияларда юз-жағ касалликлари психопатологик симптомлар манифестацияси ёки экзацербацияси кўринишида шаклланиши исботланган ва юз-жағ профилактикаси ва даволашда психофармакотерапевтик самарадорлиги аниқланди.
тўртинчи илмий янгилик: илк бор, оғиз бўшлиғи шиллиқ қавати сезувчанлик даражасини янги - “Эстезиометр” қурилмаси ёрдамида аниқланиб, олиб қўйиладиган тиш протезларини 3D босма компютер орқали кенг фойдаланиш асосланган. Илмий янгиликнинг аҳамияти: руҳий патологияси мавжуд беморларда оғриқсизлантиришда қўлланилаётган дори воситалари турларига боғлиқ ҳолда агрессив шаклидан қатъий назар самарадорлиги бемор ижтимоий-руҳиятига, мутахасис билим даражасига ва дори воситасининг тўғри танланишига боғлиқлигидаги аҳамияти илмий асосланган. олинган натижалар Республика ихтисослаштирилган руҳий саломатлик илмий-амалий маркази (РИРСИАМ) Жиззах вилояти филиалида (06.03.2025 йил, №9 сонли Буйруқ), РИРСИАМ Самарқанд вилояти филиалида (06.03.2025 йил, №47-U сонли Буйруқ) ва РИРСИАМ Навоий вилояти филиалида (11.03.2025 йил, №30 сонли Буйруқ) амалийтга татбиқ этилди. Ижтимоий самарадорлиги: маҳаллий оғриқсизлантиришнинг юқори самарадорлиги ва «Эстезиометр» қурилмасининг қўлланиши стоматологик муолажаларни мутлақо оғриқсиз ва хавфсиз ўтказиш имконини беради. 3D босма технологияларининг жорий этилиши эса даволаш муддатларини қисқартириб, беморларнинг жамиятдаги фаол ҳаёт тарзига тезроқ қайтишини таъминлайди. Иқтисодий самарадорлиги: анъанавий усулда протез тайёрлашдаги клиник-лаборатория босқичлари сони камайиши ҳисобига битта бемор учун харажатлар бир нафар бемор учун 486000 сўм маблағ тежалади. Хулоса: стоматологик оғриқсизлантиришда қўлланилаётган дори воситалар турлари ва қўлланилиш усуллари касалликнинг агрессив шаклидан қатъий назар самарали бўлиши беморларнинг ижтимоий-руҳий ҳолатини аниқлаш имконини берган.
бешинчи илмий янгилик: илк бор, руҳий патологияси мавжуд беморлар орасида стоматологик-ортопедик муолажаларда тиш қаттиқ тўқима нуқсонларини сунъий тиш протезлари билан бартараф этишда, оғиз бўшлиғи шиллиқ қавати соҳасига кам алоқали усулни аниқлаш ва танлаш, кам аллерген, физик-механик жиҳатидан киришувчан хом-ашёлар ва уларни тайёрлашда янгича рақамли технлологиялар имкониятларининг кенг қўлланилишдаги самарадорлиги, автоматлаштирилган дастури - анамнез тизимини шакллантириш, руҳий-ҳиссий ҳолатни баҳолаш такомиллаштирилган. Илмий янгиликнинг аҳамияти: беморларнинг руҳий-ижтимоий хусусиятлари учун ихтисослашган ортопедик стоматологик ёрдамнинг самарадор алгоритмини автоматлаштирилган тарзда жорий этиш дастури яратилишига асос солинган ва амбулатор қабулда беморлар анамнезини тизимли шакллантириш, руҳий-ҳиссий ҳолат имкониятларини даражасини олдиндан баҳолаш учун аҳамияти асосланган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: олинган натижалар Республика ихтисослаштирилган руҳий саломатлик илмий-амалий маркази (РИРСИАМ) Жиззах вилояти филиалида (06.03.2025 йил, №9 сонли Буйруқ), РИРСИАМ Самарқанд вилояти филиалида (06.03.2025 йил, №47-U сонли Буйруқ) ва РИРСИАМ Навоий вилояти филиалида (11.03.2025 йил, №30 сонли Буйруқ) амалийтга татбиқ этилди. Ижтимоий самарадорлиги: ортопедик муолажаларда кам аллергенли ва юқори физик-механик хусусиятга эга хом-ашёлардан фойдаланиш ҳамда автоматлаштирилган анамнез тизимини шакллантириш, тиббий хизмат кўрсатиш тезлиги ва сифатини янги босқичга кўтаради. Иқтисодий самарадорлиги: юқори сифатли ва физик-механик жиҳатдан чидамли хом-ашёларни танлаш протезларнинг хизмат қилиш муддатини 1,5-2 бараварга оширади. Бу қайта тиклаш харажатларини ҳар бир бемор учун 289600 сўм иқтисод қилиш имконини беради. Хулоса: руҳий патологиялари мавжуд қовушқоқ бўлган хом-ашё, ҳамда рақамли технологияларга 3D босмали компютер ёрдамида тайёрлаш усуллари «Руҳий патологияси мавжуд беморларада ихтисослашган стоматологик диагностика ва ёрдам кўрсатишни такомиллаштириш» номли беморларда ортопедик стоматологик муолажаларда тиш қаторларини сунъий тишлар билан протезлашда, оғиз бўшлиғи шиллиқ қавати сезувчанлик соҳаларини кам алоқали усулларини ўрганиш имконини берган.
