Убайдуллаева Раъно Ахмадалиевнанинг филология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I.Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Ўзбек тилида ранг-тус билдирувчи сўзлар ассоциацияси”, 10.00.01 – Ўзбек тили.
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: № B2024.4.PhD/Fil5224.
Илмий раҳбар: Лутфуллаева Дурдона Эсоновна, филология фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Қўқон давлат университети
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи: Қўқон давлат университети, PhD.03/2025.27.12.Fil.34.02 рақамли илмий кенгаш.
Расмий оппонентлар: Ҳакимова Муҳайё Каримовна, филология фанлари доктори, профессор;
Ҳамроева Ҳулкар Хамидуллаевна, филология фанлари доктори (DSc), профессор.
Етакчи ташкилот: Ўзбекистон Миллий университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади ўзбек тилида ранг ассоциациясининг ифодаланиши муаммосини очиб беришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
ўзбек тили эгалари устида ўтказилган эркин ассоциатив тажриба методи ёрдамида кишиларда ранг-тус билдирувчи сўзларга нисбатан ҳосил бўладиган жавоб реакциялари аниқланган ва уларнинг ушбу туртки сўзлар билан ассоциатив алоқага киришувига сабаб бўлган омиллар очиб берилган;
“Ўзбек тили таълимий корпуси” ёрдамида ўзбек тилида фаол қўлланувчи ранг-тус билдирувчи сўзлар ажратиб олинган, уларга нисбатан ўзбек тили эгаларида ҳосил бўлган ассоциацияларнинг лингвистик структураси ёритилган, синалувчиларда такрорланиш частотаси аниқланган;
ўзбек тилида ранг-тус билдирувчи сўзларга нисбатан ҳар хил ассоциацияларнинг юзага келишига туртки берган лисоний (семантик, функсионал, грамматик омиллар) ва нолисоний (тил эгаларининг рангларни билиш даражаси, ранг билан боғлиқ тасаввурлари, ёши, жинси кабилар) омиллар ажратилган;
ўзбек тили эгаларида ранг-тус билдирувчи туртки сўзларга нисбатан ҳосил бўлган жавоб реакцияларининг ассоциатив майдони белгиланган, уларнинг тузилиши тасвирланган, ядро ва чегара қисмлари ажратилган, туртки сўз билан боғланиш кучи белгиланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Ўзбек тили эгаларида ассоциатив тажриба жараёнида ранг-тус билдирувчи сўзларга нисбатан жавоб реакцияларининг ҳосил бўлиши, туртки сўзлар билан ассоциатив алоқага киришуви омиллари, лингвистик структураси ҳамда синалувчиларда такрорланиш частотасига оид илмий хулосалардан Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида ИЛ-52-21091433. “Ўзбек тили реалияларига оид мақолалар базаси платформасини яратиш “Википедия электрон платформаси мезонлари асосида” мавзусидаги лойиҳа (№ 04/1-382)ни амалга ошириш жараёнида фойдаланилган. Натижада лойиҳада яратилган электрон платформа базаси ранг-тус билдирувчи сўзлар ассоциациясига доир материаллар билан бойитилган;
ўзбек тилида ранг-тус билдирувчи сўзларга нисбатан ассоциацияларнинг юзага келишига туртки берган лисоний (семантик, функсионал, грамматик омиллар) ва нолисоний (тил эгаларининг ранг билан боғлиқ тасаввурлари, ёши, жинси кабилар) омиллар таҳлилига оид хулосалардан Тошкент давлат Ўзбек тили ва адабиёти университетида бажарилган Давлат илмий-техник дастури доирасидаги 2020-2022-йилларда бажарилган АМ-Ф3-201908172. “Ўзбек тилининг таълимий корпусини яратиш” мавзусидаги лойиҳа (№04/1-383)да фойдаланилган. Натижада ушбу корпус базасидан ранг-тус билдирувчи сўзлар ва уларнинг ассоциациялари акс этган матнлар ҳам ўрин оган;
ўзбек тили эгаларида ранг-тус билдирувчи сўзларга нисбатан ҳосил бўладиган жавоб реакцияларининг ассоциатив майдони, унинг ядро ва чегара қисмлари ҳақидаги хулосалардан Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси “Ўзбекистон” телерадиоканали ДМда эфирга узатилган “Таълим ва тараққиёт”, “Адабий жараён” номли дастурлар (05-09-280-сонли ма'лумотнома) ссенарийсини тайёрлашда фойдаланилган. Натижада ушбу дастурларда тил ўрганишда, бадиий нутқда ранг-тус билдирувчи сўзлар ассоциатив мажмийидан фойдаланиш масаласига оид қарашлар мазмунан бойитилган.