Усмонова Мохинур Дилшод қизининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Ҳомиладор аёлларда субклиник гипотиреозда гипертензиянинг ривожланиш хусусиятлари ва интенсивлиги», 14.00.01 - Акушерлик ва гинекология (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2024.3.PhD/Tib4813.
Илмий раҳбар: Якубова Олтиной Абдуганиевна, тиббиёт фанлари доктори, доцент
Диссертация бажарилган муассаса номи: Андижон давлат тиббиёт институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Андижон давлат тиббиёт институти, DSc.06/2025.27.12.Tib.02.04.
Расмий оппонентлар: Зуфарова Шахноза Алимджановна, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Каримова Феруза Джавдатовна, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Самарқанд давлат тиббиёт университети.
Диссертация йўналиши: амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: Андижон вилояти шароитида субклиник гипотиреоз мавжуд ҳомиладорларда гипертензив бузилишлар хусусиятларини ўрганиш ҳамда уларни эрта аниқлаш ва профилактикасига қаратилган клиник-диагностик алгоритм самарадорлигини асослашдан иборат.
III.Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
йод танқислиги шароитида рақамли усулларни қўллаш орқали ҳомиладорларда гестацион артериал гипертензия, преэлампсия каби гипертензион бузилишларнинг шаклланишида субклиник гипотиреознинг патогенетик аҳамияти аниқланган ҳамда уларни эрта аниқлаш ва олдини олиш зарурати асосланган; 
субклиник гипотиреоз фонида гипертензив бузилишларнинг оғир шакллари ривожланиши билан боғлиқ бўлган вегетатив дисрегуляциянинг эрта клинико-функционал белгилари аниқланган ҳамда ушбу омиллар касаллик оғир кечишининг прогностик маркерлари эканлиги исботланган; 
«Гипертензиоскрин» ва «СубТиреоТест» шкалаларининг клиник амалиётда қўлланилиши гипертензив бузилишлар ва субклиник гипотиреознинг хавф даражаларини эрта аниқлаш орқали юқори хавф гуруҳига кирувчи ҳомиладорларни ажратиб олиш ҳамда уларда индивидуал профилактик чораларни белгилаши асосланган;
ишлаб чиқилган диагностик алгоритмнинг клиник амалиётга жорий этилиши субклиник гипотиреозни ўз вақтида аниқлаш ҳамда ҳомиладорликни юритишнинг оптимал тактикасини танлаш, диагностик ва профилактик самарадорликни ошириши исботланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
субклиник гипотиреоз мавжуд ҳомиладорларда гипертензив бузилишлар хусусиятларини ўрганиш бўйича олиб борилган илмий-тадқиқот натижалари асосида:
биринчи илмий янгилик: йод танқислиги шароитида рақамли усулларни қўллаш орқали ҳомиладорларда гестацион артериал гипертензия, преэлампсия каби гипертензион бузилишларнинг шаклланишида субклиник гипотиреознинг патогенетик аҳамияти аниқланган ҳамда уларни эрта аниқлаш ва олдини олиш зарурати асосланганлиги Андижон давлат тиббиёт институти Эксперт кенгаши томонидан 2024 йил 29 февралда 6i-16/u-сон билан тасдиқланган ва «Субклиник гипотиреоз билан ҳомиладор аёлларда гипертоник ҳолатларни эрта диагностика қилиш усулларини оптималлаштириш» номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: ушбу янгилик РИО ва БСИАТМ Наманган филиалининг 2024 йил 4 мартдаги 25-сон ва Фарғона филиалининг 2024 йил 6 майдаги 100-сон ҳамда Андижон шаҳар 1-туғруқ комплекининг 2024 йил 8 июлдаги 133-сон буйруқлари билан амалиётга жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 2025 йил 25 апрелдаги 16/08-сон хулосаси). Илмий янгиликнинг тиббий самарадорлиги: йод танқислиги шароитида ҳомиладорларда субклиник гипотиреоз ва гипертензив бузилишларни эрта аниқлаш жараёни KoboToolbox платформаси орқали ягона электрон маълумотлар базаси шакллантириш орқали амалга оширилган бўлиб, мазкур рақамли тизим клиник маълумотларни стандартлаштирилган шаклда тўплаш, автоматик назорат ўрнатиш, балл ҳисоблаш ва хавф-стратификациясини реал вақт режимида амалга ошириш имконини бериб, ортиқча текширувлар ҳамда кечиккан госпитализация ҳолатларини қисқартиришга хизмат қилган. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги: иқтисодий таҳлил натижаларига кўра бир беморни стационарда даволашда бир койка-кун қиймати 1,2 млн сўм ва ўртача госпитализация муддати 5 кунни ташкил этган ҳолда, бир бемор ҳисобига 6 млн сўм харажат юзага келиши аниқланган. Анъанавий лаборатор-инструментал диагностика ўрнига рақамли скрининг ва алгоритм қўлланилиши натижасида ҳар бир бемор ҳисобига 455000 сўм тежам юзага келди. 75 нафар бемор миқёсида ушбу иқтисодий самара ESалгоритм=455000×75=34125000 сўмни ташкил этган. KoboToolbox элеткрон регистр орқали маълумот тўплаш қоғоз шаклидаги иш юритишни бартараф этиб, вақт ва материал харажатларини қисқартирди. Қоғоз шаклида бир анкета учун 30 дақиқа, рақамли форматда эса 15 дақиқа сарфланиши ҳисобга олинса, бир анкета бўйича 0,25 соат меҳнат тежалади. 1 соатлик меҳнат қиймати 50000 сўм деб қабул қилинганда, 272 нафар иштирокчи учун меҳнат тежами EStime=0,25×50000×272=3400000 сўмни ташкил этди. Чоп этиш ва архивлаш харажатлари тежами ESprint=10000×272=2720000 сўм, хатоларни қайта киритиш билан боғлиқ харажатлар тежами ESerror=5000×272=1360000 сўмни ташкил этди. Рақамли маълумотлар базасини жорий этишдан олинган тўғридан-тўғри иқтисодий самара 7480000сўмга тенг бўлиб, умумий комплекс иқтисодий самара ES=450000000+34125000+7480000=491605000 сўмни ташкил этган. Хулоса: рақамли трансформацияни жорий этиш субклиник гипотиреоз ва гипертензив бузилишларни эрта аниқлаш самарадорлигини ошириб, клиник қарор қабул қилиш жараёнини оптималлаштириш, хавф-стратификация ва алгоритмни қўллаш орқали оғир асоратлар сонини қисқартириш, стационар ва диагностик харажатларни камайтириш имконини берган ва тадқиқот миқёсида умумий иқтисодий самара 491 млн 605 минг сўмни ташкил этган.
иккинчи илмий янгилик: субклиник гипотиреоз фонида гипертензив бузилишларнинг оғир шакллари ривожланиши билан боғлиқ бўлган вегетатив дисрегуляциянинг эрта клинико-функционал белгилари аниқланган ҳамда ушбу омиллар касаллик оғир кечишининг прогностик маркерлари эканлиги исботланганлиги Андижон давлат тиббиёт институти Эксперт кенгаши томонидан 2024 йил 29 февралда 6i-16/u-сон билан тасдиқланган ва «Субклиник гипотиреоз билан ҳомиладор аёлларда гипертоник ҳолатларни эрта диагностика қилиш усулларини оптималлаштириш» номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: ушбу янгилик РИО ва БСИАТМ Наманган филиалининг 2024 йил 4 мартдаги 25-сон ва Фарғона филиалининг 2024 йил 6 майдаги 100-сон ҳамда Андижон шаҳар 1-туғруқ комплекининг 2024 йил 8 июлдаги 133-сон буйруқлари билан амалиётга жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 2025 йил 25 апрелдаги 16/08-сон хулосаси). Илмий янгиликнинг тиббий самарадорлиги: Субклиник гипотиреоз фонида гипертензив бузилишларнинг оғир шакллари ривожланиши билан боғлиқ бўлган вегетатив дисрегуляциянинг эрта клинико-функционал белгиларининг ишончли прогностик маркёр сифатида аниқланиши тиббиёт тизимининг бирламчи бўғинда хавфни эрта баҳолаш ва ресурслар тақсимотини оптималлаштиришга хизмат қилган. Мазкур клиник маркёрларни амалиётга жорий этиш орқали лаборатор ва инструментал текширувлар ҳажми 35% га қисқарган, бу эса эрта босқичда мақсадли кузатув ва даволаш тактикасини танлаш имконини кенгайтирган. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги: Субклиник гипотиреоз фонида гипертензив бузилишларнинг оғир шакллари ривожланиши билан боғлиқ холатларни бир кунлик стационар даволаш қиймати C1=600000 сўм деб қабул қилинганда, эрта прогностик баҳолаш туфайли стационарда ётиш муддатининг камида 1 кунга қисқариши ушбу маблағнинг тежалишига олиб келади. Тадқиқотга жалб қилинган 75 нафар бемор учун умумий иқтисодий самара ESстационар=600000×75=45000000 сўмни ташкил этиб, текширувлар ҳажмини 35% га қисқартириш натижасида қўшимча иқтисодий тежам ESтекширув=Cтекширув×0,35×N кўринишида баҳоланди. Агар бир бемор учун ўртача 200000 сўмлик лаборатор-инструментал текширув харажатлари ҳисобга олинса, 75 нафар бемор бўйича иқтисодий самара 200000×0,35×75=5250000 сўмни ташкил этади. Мазкур клиник маркёрга асосланган эрта скрининг ёндашувининг умумий иқтисодий самараси эса ESумумий=45000000+5250000=50250000 сўмга тенг бўлиб, бу унинг нафақат клиник, балки тиббий-иқтисодий жиҳатдан ҳам юқори самарадор эканини кўрсатади. Вегетатив дисрегуляциянинг клиник белгиларига асосланган баҳолаш механизми оғир гипертензив асоратларнинг олдини олиш орқали бюджет харажатларини сезиларли даражада камайтириш имконини берган. Хулоса: вегетатив дисрегуляциянинг эрта клинико-функционал белгилари прогностик маркёр сифатида жорий этилиши скринингни соддалаштириб, текширувлар ҳажми ва стационар муддатини қисқартириш орқали 75 нафар бемор миқёсида 50 млн 250 минг сўм иқтисодий тежамни таъминлаган.
учинчи илмий янгилик: «Гипертензиоскрин» ва «СубТиреоТест» шкалаларининг клиник амалиётда қўлланилиши гипертензив бузилишлар ва субклиник гипотиреознинг хавф даражаларини эрта аниқлаш орқали юқори хавф гуруҳига кирувчи ҳомиладорларни ажратиб олиш ҳамда уларда индивидуал профилактик чораларни белгилаши асосланганлиги Андижон давлат тиббиёт институти Эксперт кенгаши томонидан 2024 йил 29 февралда 6i-16/u-сон билан тасдиқланган ва «Субклиник гипотиреоз билан ҳомиладор аёлларда гипертоник ҳолатларни эрта диагностика қилиш усулларини оптималлаштириш» номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: ушбу янгилик РИО ва БСИАТМ Наманган филиалининг 2024 йил 4 мартдаги 25-сон ва Фарғона филиалининг 2024 йил 6 майдаги 100-сон ҳамда Андижон шаҳар 1-туғруқ комплекининг 2024 йил 8 июлдаги 133-сон буйруқлари билан амалиётга жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 2025 йил 25 апрелдаги 16/08-сон хулосаси). Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги: «Гипертензиоскрин» ва «СубТиреоТест» предиктив шкалаларини клиник амалиётга жорий этиш гипертензив бузилишлар ва субклиник гипотиреоз хавфини лаборатор-инструментал текширувларсиз дастлабки босқичда баҳолаш имконини берган ва диагностик жараённи иқтисодий жиҳатдан оптималлаштирган. Иқтисодий самарадорлик дифференциал харажатлар таҳлили асосида баҳоланди. Бир беморда анъанавий диагностика харажати Ca=460000 сўм, шкала асосидаги баҳолаш харажати эса Cs=5000 сўм бўлган ҳолда, бир беморга тўғри келадиган тежам ΔC=Ca−Cs=455000 сўмни ташкил этади. Тадқиқот қамровидаги 75 нафар бемор бўйича тўғридан-тўғри иқтисодий самара ES1=ΔC×N=455 000×75=34125000 сўмни ташкил этиб, шкалалар қўлланилиши натижасида ижобий натижалар 29% га ортган. Шунингдек, тиббиётнинг бирламчи тизимида диагностик харажатларнинг 42% га қисқариши шкалалардан фойдаланиш орқали диагностик ресурслар сарфини деярли ярмигача қисқартириш имкони мавжудлигини кўрсатади. Хулоса: ишлаб чиқилган шкалаларни жорий этиш камида 34,1 млн сўм тўғридан-тўғри иқтисодий тежамни таъминлаб, диагностик харажатларнинг 42% гача қисқариши орқали юқори тиббий-иқтисодий самарадорликни таъминлаган.
тўртинчи илмий янгилик: ишлаб чиқилган диагностик алгоритмнинг клиник амалиётга жорий этилиши субклиник гипотиреозни ўз вақтида аниқлаш ҳамда ҳомиладорликни юритишнинг оптимал тактикасини танлаш, диагностик ва профилактик самарадорликни ошириши исботланганлиги Андижон давлат тиббиёт институти Эксперт кенгаши томонидан 2024 йил 29 февралда 6i-16/u-сон билан тасдиқланган ва «Субклиник гипотиреоз билан ҳомиладор аёлларда гипертоник ҳолатларни эрта диагностика қилиш усулларини оптималлаштириш» номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: ушбу янгилик РИО ва БСИАТМ Наманган филиалининг 2024 йил 4 мартдаги 25-сон ва Фарғона филиалининг 2024 йил 6 майдаги 100-сон ҳамда Андижон шаҳар 1-туғруқ комплекининг 2024 йил 8 июлдаги 133-сон буйруқлари билан амалиётга жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 2025 йил 25 апрелдаги 16/08-сон хулосаси). Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги: диагностик алгоритмнинг клиник амалиётга жорий этилиши натижасида 272 нафар ҳомиладор орасида хавф гуруҳига кирувчи 75 нафар аёл эрта босқичда аниқланди ва мақсадли кузатувга олинди. Натижада оғир гипертензив асоратлар частотаси 14,2% дан <6% гача камайди, бу перинатал ноқулай натижалар хавфини сезиларли даражада пасайтиришга хизмат қилган. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги: Оғир гипертензив ҳолатларни эрта аниқлаш ва унинг асоратларини олдини олиш стационар даволаш харажатларини камайтиришга хизмат қилиб, иқтисодий самарадорлик ES=C1×D×N формуласи асосида ҳисобланди, бу ерда C1=1,2 млн сўм - бир койка-кун қиймати, D=5 кун - ўртача госпитализация муддати, N=75 - беморлар сони. Бир беморга тўғри келадиган харажат C=1200000×5=6000000 сўмни ташкил этиб, эрта диагностика ва оғир ҳолатларнинг камайиши натижасида стационар харажатларнинг қисқариши ES1=6000000×75=450000000 сўм иқтисодий тежамни таъминлаган. Бундан ташқари, оғир ҳолатлар частотаси 14,2% дан 4% гача камайган деб қабул қилинганда, абсолют хавф камайиши ΔE=0,142−0,04=0,102 ни ташкил этади. Тадқиқот кўлами бўйича 75 нафар бемор миқёсида бу 75×0,102≈8 та оғир ҳолатнинг олди олинганини англатади. Бир оғир ҳолат қиймати 6 млн сўм деб ҳисобланганда, олди олинган 8 ҳолат бўйича тежам 8×6000000=48000000 сўмни ташкил этган. Хулоса: жорий этилган диагностик ёндашув натижасида оғир гипертензив асоратларнинг олди олинган, қўшимча харажат-самарадорлик коэффициенти қиймати сифатида 48 млн сўм тўғридан-тўғри тежам таъминланиб, 498 млн сўм умумий иқтисодий самарадорликка эришилган.