Низамова Мадина Шаназаровнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Тромбофилия мавжуд аёлларда ҳомилани кўтара олмасликнинг клиник-генетик аспектлари», 14.00.01 – Акушерлик ва гинекология (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2023.3.PhD/Тib3695.
Илмий раҳбар: Саиджалилова Дилноза Джавдатовна, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент давлат тиббиёт университети
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Андижон давлат тиббиёт институти, DSc.06/2025.27.12.Tib.02.04.
Расмий оппонентлар: Ахмаджонова Гулноза Муродовна, тиббиёт фанлари доктори, доцент, Иргашева Севара Уткуровна, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Тиббиёт ходимларининг касбий малакасини ривожлантириш маркази
Диссертация йўналиши: амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади ҳомиладорликни кўтара олмаслик патогенезида қон ивиш тизими генетик полиморфизмларини ўрганиш, уларнинг хавф омилларини аниқлашдаги прогностик аҳамиятини баҳолаш орқали патогенетик асосланган профилактик чора-тадбирларини ишлаб чиқишдан иборат.
III.Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
ҳомиладорликни кўтара олмаслик ривожланиши ва унинг асоратли кечишида гинекологик ҳамда соматик касалликлар, шунингдек ҳомила тушиши, ривожланмаслиги каби асоратланган акушерлик анамнези етакчи клиник омиллар эканлиги, уларни эрта аниқлаш юқори хавф гуруҳидаги аёлларда хомила тушиш хафвини эрта босқичда аниқланиши исботланган;
тромбофилия қайд этилган аёлларда MTHFR C677T ген мутациясининг FV Leiden G1691A ва протромбин G20210A мутацияларига нисбатан этиологик жихатдан устуворлиги аниқланган ҳамда унинг ҳомиладорликни кўтара олмаслик хавфини белгиловчи мустақил предиктор эканлиги исботланган;
тромбофилиянинг FV Leiden (G1691A), протромбин G20210A ва MTHFR C677T ген мутациялари ҳамда улар комбинациясидаги генетик полиморфизмлар қон ивиш тизими фаоллигини ошириб, плацентар микроциркуляциянинг бузилиши оқибатида ҳомиладорликни кўтара олмаслик ривожланишига олиб келиши исботланган ва уларнинг репродуктив йўқотишлар хавфини белгиловчи диагносик маркерлар эканлиги исботланган;
тромбофилия қайд этилган ҳомиладор аёлларда прогностик мезонлар ва гемостазиологик кўрсаткичларга кўра ишлаб чиқилган диагностик ва даволаш тактикасини танлаш тартиботининг ҳомила тушиши хавфини эрта аниқлаш ва асоратларни олдини олишда самарадор эканлиги аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Тромбофилияси бор аёлларда ҳомиладорлик кечишининг ўзига хос хусусиятларини умумклиник, анамнестик, инструментал, генетик, гемостазиологик текширувлар орқали ўрганиш ва ҳомиладорликни олиб боришнинг патогенетик асосланган усулини такомиллаштириш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
биринчи илмий янгилик: ҳомиладорликни кўтара олмаслик ривожланиши ва унинг асоратли кечишида гинекологик ҳамда соматик касалликлар, шунингдек ҳомила тушиши, ривожланмаслиги каби асоратланган акушерлик анамнези етакчи клиник омиллар эканлиги, уларни эрта аниқлаш юқори хавф гуруҳидаги аёлларда хомила тушиш хафвини эрта босқичда аниқланиши исботланганлиги Тошкент тиббиёт академияси Мувофиқлаштирувчи эксперт кенгаши томонидан 2024 йил 22 ноябрдаги 11-24/406-t-сон қарори билан тасдиқланган “Тромбофилияда ҳомила тушишини прогнозлаш ва олдини олиш усули” номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: мазкур янгилик Тошкент шаҳар 9-туманлараро перинатал марказининг 2024 йил 11 декабрдаги 93-сон ва Республика ихтисослаштирилган она ва бола саломатлиги илмий амалий тиббиёт маркази Фарғона вилояти филиалининг 2025 йил 11 майдаги 15-сон буйруқлари билан амалиётга жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги илмий-техник кенгашининг 2025 йил 04 сентябрдаги 24/24-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: тромбофилия мавжуд аёлларни ҳомила тушиш хавфи юқори бўлган гуруҳга эрта ажратиш ва мақсадли профилактика чораларини қўллаш ҳомиладорликнинг физиологик кечишини таъминлаш, ҳомила тушиши ва репродуктив йўқотишлар частотасини камайтириш имконини бериб, акушерлик асоратлари билан боғлиқ тиббий ва ижтимоий юкламани камайтиришга хизмат қилади. Иқтисодий самарадорлиги: стандарт клиник амалиёт шароитида ҳомила тушиши билан боғлиқ битта ҳолат учун умумий тиббий харажатлар стационар даволаш, дори воситалари, лаборатор ва инструментал текширувлар ҳамда қўшимча кузатув, меҳнат қобилиятини вақтинча йўқотиш каби харажатлар йиғиндиси сифатида тадқиқотнинг иқтисодий самарадорлиги харажатларни минималлаштириш (Cost-Minimization Analysis) тамойилига кўра баҳоланди. Таҳлил шуни кўрсатдики, тромбофилияли аёлларда клиник хавф омиллари ўз вақтида аниқланмаган тақдирда ҳомила тушишининг битта ҳолатига тўғри келадиган умумий тиббий харажат қуйидаги формула орқали ифодаланди: Х₁ = Хт + Хб; бу ерда Хт - стационар даволаш, дори-дармон таъминоти, лаборатор ва инструментал текширувларни қамраб олувчи тўғридан-тўғри харажатлар; Хб - меҳнат қобилиятини вақтинча йўқотиш билан боғлиқ билвосита харажатлар бўлиб, уларнинг ўртача йиғиндиси 3200000 сўмни ташкил этган. Ишлаб чиқилган прогностик алгоритм ва индивидуаллаштирилган кузатув тактикаси қўлланилиши натижада хавф омиллари эрта аниқланган ва мақсадли профилактика ўтказилган 35 нафар беморда ушбу асоратларнинг олди олинган бўлиб, тадқиқот кўламидаги жамланган иқтисодий самара ΣΔХ=ΔХ×n=3200000×35=112000000 сўмни ташкил қилган. Хулоса: олинган натижалар гинекологик ва соматик касалликлар ҳамда асоратланган акушерлик анамнезини эрта аниқлашга асосланган клиник ёндашув нафақат репродуктив йўқотишларнинг олдини олиш, балки соғлиқни сақлаш тизими харажатларини сезиларли даражада камайтириш, ресурслардан оқилона фойдаланиш ва тиббий ёрдамнинг умумий иқтисодий самарадорлигини ошириш нуқтаи назаридан юқори аҳамиятга эга экани исботланган.
иккинчи илмий янгилик: тромбофилия қайд этилган аёлларда MTHFR C677T ген мутациясининг FV Leiden G1691A ва протромбин G20210A мутацияларига нисбатан этиологик жихатдан устуворлиги аниқланган ҳамда унинг ҳомиладорликни кўтара олмаслик хавфини белгиловчи мустақил предиктор эканлиги исботланганлиги Тошкент тиббиёт академияси Мувофиқлаштирувчи эксперт кенгаши томонидан 2024 йил 22 ноябрдаги 11-24/406-t-сон қарори билан тасдиқланган “Тромбофилияда ҳомила тушишини прогнозлаш ва олдини олиш усули” номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: мазкур янгилик Тошкент шаҳар 9-туманлараро перинатал марказининг 2024 йил 11 декабрдаги 93-сон ва Республика ихтисослаштирилган она ва бола саломатлиги илмий амалий тиббиёт маркази Фарғона вилояти филиалининг 2025 йил 11 майдаги 15-сон буйруқлари билан амалиётга жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги илмий-техник кенгашининг 2025 йил 04 сентябрдаги 24/24-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: тромбофилиянинг генетик шаклларини ҳисобга олган ҳолда ҳомиладорликни кўтара олмаслик хавфини эрта стратификация қилиш ҳомиладорлик асоратларининг камайиши, репродуктив натижаларнинг яхшиланиши ҳамда аёлларнинг ҳаёт сифати ва руҳий барқарорлигини оширишга хизмат қилган. Иқтисодий самарадорлиги: тромбофилиянинг ирсий ва орттирилган шакллари ҳамда ген полиморфизмлари комбинациясининг ҳомиладорликни кўтара олмаслик хавфини 9,5 баробар ошириши аниқланиши клиник амалиётда юқори хавф гуруҳини аниқ стратификация қилиш имконини яратди. Мазкур ёндашувнинг иқтисодий самарадорлиги харажат-самара таҳлили, дифференциал харажатлар усули ҳамда ижтимоий тежам эквиваленти усули асосида комплекс тарзда таҳлил қилинди. Стандарт клиник амалиёт шароитида генетик хавф омиллари ҳисобга олинмасдан ҳомиладор аёлларни кузатишда барча беморлар учун бир хил диагностика ва кузатув тактикаси қўлланилиб, бир нафар беморга тўғри келадиган ўртача тиббий харажатлар C₀=2800000 сўмни ташкил этди. Генетик полиморфизмлар асосида хавф стратификацияси жорий этилган шароитда эса кенгайтирилган диагностика ва профилактик чора-тадбирлар фақат юқори хавф гуруҳига кирган аёлларда амалга оширилиб, бир бемор учун ўртача харажат C₁=1900000 сўмгача камайган. Шу асосда бир бемор учун иқтисодий самара ΔC₁=C₀-C₁=900000 сўмни ташкил этди. Иқтисодий самара қўшимча равишда репродуктив йўқотишларнинг олди олиниши ҳисобига шошилинч госпитализация, қўшимча лаборатор ва инструментал текширувлар ҳамда узоқ муддатли стационар даволаш харажатларининг қисқариши билан ифодаланди. Ушбу компонентлар ижтимоий эквивалент сифатида пул ифодасида баҳоланиб, бир нафар беморга тўғри келадиган қўшимча иқтисодий тежам Sₑ=3200000 сўмни ташкил этиб, умумий якка иқтисодий самара E₁=ΔC₁+Sₑ=4100000 сўмга тенг бўлди. Тадқиқот кўламида эса (n=35 нафар бемор) умумий иқтисодий самара ΣE=4100000×35=143500000 сўмни ташкил этган. Хулоса: тромбофилияни ирсий ва орттирилган шакллари ҳамда асосий генетик полиморфизмларни ҳисобга олган ҳолда хавфни стратификация қилиш клиник аҳамият билан бир қаторда сезиларли иқтисодий самарани таъминлаб, мазкур илмий янгиликнинг амалий қийматини тасдиқлайди.
учинчи илмий янгилик: тромбофилиянинг FV Leiden (G1691A), протромбин G20210A ва MTHFR C677T ген мутациялари ҳамда улар комбинациясидаги генетик полиморфизмлар қон ивиш тизими фаоллигини ошириб, плацентар микроциркуляциянинг бузилиши оқибатида ҳомиладорликни кўтара олмаслик ривожланишига олиб келиши исботланган ва уларнинг репродуктив йўқотишлар хавфини белгиловчи диагносик маркерлар эканлиги исботланганлиги Тошкент тиббиёт академияси Мувофиқлаштирувчи эксперт кенгаши томонидан 2024 йил 22 ноябрдаги 11-24/406-t-сон қарори билан тасдиқланган “Тромбофилияда ҳомила тушишини прогнозлаш ва олдини олиш усули” номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: мазкур янгилик Тошкент шаҳар 9-туманлараро перинатал марказининг 2024 йил 11 декабрдаги 93-сон ва Республика ихтисослаштирилган она ва бола саломатлиги илмий амалий тиббиёт маркази Фарғона вилояти филиалининг 2025 йил 11 майдаги 15-сон буйруқлари билан амалиётга жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги илмий-техник кенгашининг 2025 йил 04 сентябрдаги 24/24-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: тромбофилияга оид генетик хавф омилларини ҳисобга олган ҳолда репродуктив йўқотишлар хавфини эрта аниқлаш ҳомиладорликнинг физиологик кечиш частотасини ошириш, асоратли ҳомиладорлик ҳолатларини камайтириш ва репродуктив натижаларни яхшилаш имконини берди. Мазкур ёндашув аёлларда такрорий ҳомила тушиши билан боғлиқ руҳий зўриқиш ва хавотир даражасини пасайтириш, ҳаёт сифати кўрсаткичларини яхшилаш ҳамда оилавий ва ижтимоий барқарорликни сақлашга хизмат қилди. Иқтисодий самарадорлиги: тромбофилиянинг FV Leiden (G1691A), протромбин G20210A ва MTHFR C677T ген мутациялари ҳамда улар комбинациясидаги генетик полиморфизмларни клиник амалиётда ҳисобга олиш орқали репродуктив йўқотишлар хавфини эрта аниқлаш иқтисодий самарадорлик нуқтаи назаридан баҳоланди. Иқтисодий таҳлил муқобил варинатларни қиёсий баҳолаш усули ҳамда тўғридан-тўғри харажатларни тежаш модели асосида амалга оширилди. Генетик хавф омиллари инобатга олинмаган шароитда ҳомиладорликни кўтара олмаслик билан боғлиқ ҳар бир клиник ҳолатда стационар ёрдам, медикаментоз даволаш, лаборатор ва инструментал диагностика ҳамда қўшимча кузатувни ўз ичига олган тиббий хизматлар учун ўртача 3500000 сўм харажат талаб этилган. Генетик маркерлар асосида хавфни эрта стратификация қилиш натижасида мазкур асоратларнинг олди олиниши билан боғлиқ ҳолда ушбу харажатларнинг амалий жиҳатдан юзага келмаслиги таъминланган. Шу асосда бир бемор учун иқтисодий самара ΔC₁=Cб − C₀ формуласи орқали ифодаланди, бу ерда Cб -асорат юзага келган ҳолатдаги базавий харажатлар, C₀ -асорат олди олинган шароитдаги харажатлар бўлиб, ҳисоб-китобларга кўра ΔC₁=3500000 сўмни ташкил этди. Тадқиқот кўламида иқтисодий самара кумулятив иқтисодий таъсир усули орқали баҳоланиб, умумий иқтисодий самара 35 нафар бемор учун ΣΔC=3500000 × 35=122500000 сўмга тенг бўлди. Бундан ташқари, мазкур ёндашувни қўллаш натижасида асоратлар билан боғлиқ шошилинч акушерлик ёрдамига мурожаатлар сонининг қисқариши, қўшимча диагностик тадқиқотлар ҳамда стационар даволашга эҳтиёжнинг камайиши соғлиқни сақлаш тизими учун билвосита иқтисодий сарф-харажатларнинг сезиларли даражада қисқаришига олиб келган. Мазкур ҳолат умумий иқтисодий юклама камайиши коэффициенти орқали баҳоланиб, генетик маркерларга асосланиб клиник қарор қабул қилишнинг иқтисодий жиҳатдан мақбул эканлигини тасдиқлади. Хулоса: тромбофилияга оид асосий генетик полиморфизмларни ҳисобга олган ҳолда репродуктив йўқотишлар хавфини эрта аниқлаш клиник аҳамият билан бир қаторда бир бемор учун 3,5 млн сўм, тадқиқот кўламида эса 122500000 сўм сўм иқтисодий самарадорликни таъминлаган.
тўртинчи илмий янгилик: тромбофилия қайд этилган ҳомиладор аёлларда прогностик мезонлар ва гемостазиологик кўрсаткичларга кўра ишлаб чиқилган диагностик ва даволаш тактикасини танлаш тартиботининг ҳомила тушиши хавфини эрта аниқлаш ва асоратларни олдини олишда самарадор эканлиги аниқланганлиги Тошкент тиббиёт академияси Мувофиқлаштирувчи эксперт кенгаши томонидан 2024 йил 22 ноябрдаги 11-24/406-t-сон қарори билан тасдиқланган “Тромбофилияда ҳомила тушишини прогнозлаш ва олдини олиш усули” номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: мазкур янгилик Тошкент шаҳар 9-туманлараро перинатал марказининг 2024 йил 11 декабрдаги 93-сон ва Республика ихтисослаштирилган она ва бола саломатлиги илмий амалий тиббиёт маркази Фарғона вилояти филиалининг 2025 йил 11 майдаги 15-сон буйруқлари билан амалиётга жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги илмий-техник кенгашининг 2025 йил 04 сентябрдаги 24/24-сон хулосаси). Иқтисодий самарадорлиги: Генетик маркерларга асосланган ва репродуктив йўқотишлар хавфини эрта аниқлаш усулида хомила тушиши эҳтимолини (P₀) тахминан 25% га камайган бўлса, индивидуал ёндашув ва профилактик чораларни ўз ичига олган тактик алгоритм орқали бу кўрсаткич тахминан 50% га камайган. Натижада, 4-5 ҳолатда хомила тушишининг олди олинган. Бир ҳомила тушишининг ўртача иқтисодий йўқотиши (Cₗₒₛₛ) ҳар томонлама харажатлар (даволаш, лаборатория тестлари, иш ҳақи йўқотиши ва бошқа харажатлар) ҳисобга олинганда тахминан 4500000 сўмни ташкил этади. Шунингдек, ушбу алгоритм орқали умумий тежаш миқдори B=N×Cₗₒₛₛ ≈ 4,375×4500000=19687500 сўмни ташкил қилган. Алгоритм қўлланилган ҳар бир беморга тўғри келадиган ўртача харажат Cᵢₙₜ (тромбофилия мониторинги, терапияси ва қўшимча текширувлар) тахминан 4200000 сўмни ташкил этиб, жами иқтисодий самара Cₜₒₜₐₗ=35×4200000=147 млн. Сўмни ташкил қилган. Хулоса: Ишлаб чиқилган генетик маркерларга асосланган тактик алгоритм ҳомила тушиши хавфини 50% га камайтириб, 4-5 та асорат ҳолатининг олдини олди ва тадқиқот кўламида жами иқтисодий самара 147000000 сўмни ташкил этган, бу эса мазкур ёндашувнинг клиник самарадорлиги билан бир қаторда иқтисодий жиҳатдан ҳам мақсадга мувофиқлигини исботлайди.
