Yodgorov Sherbek Meylijonovichning
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): “XX asr oxiri – XXI asr boshida Misr va Suriyaning diniy ekstremizmga qarshi kurash tajribasi”, 07.00.03 – Jahon tarixi.
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2020.2.PhD/Tar711.
Ilmiy rahbar: Xaydarov Abdusamat Axatovich, siyosiy fanlar doktori, professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa (muassasalar) nomi, IK raqami: Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti, DSc.03/2025.27.12.Tar.05.01
Rasmiy opponentlar: Hasanov Ahadjon Ahmadjonovich, tarix fanlari doktori, professor.
Nuriddinov Erkin Zuhriddinovich, tarix fanlari doktori, professor.
Yetakchi tashkilot: Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston milliy universiteti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi XX asr oxiri – XXI asr boshida Misr va Suriyaning diniy ekstremizm va terrorizmga qarshi kurash jarayonini tarixiy-sivilizatsion aspektda ochib berishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat:
XX asr oxiri – XXI asr boshida Misr va Suriya davlatlari diniy ekstremizm va terrorizmga qarshi kurashda asosan, armiyaga tayangan holda aksilterror amaliyotlari va ommaviy hibsga olish orqali radikal islomiy guruhlarni ma’lum vaqt jilovlab turgan va bu voqelikda qisqa muddatli muvaffaqiyatlarga sabab bo‘lgan bo‘lsa-da, amalda muammoning asl ildizlari bilan bartaraf qilish imkonini bermaganligi, Yaqin Sharq davlatlarining ekstremizm va terrorizmni yuzaga keltiruvchi omillar bilan emas, balki uning oqibatlariga qarshi kurashda an’anaviy va harbiy strategiyalar bilan cheklanayotgani mintaqada terrorchilik tahdidlarining yuqoriligicha qolishiga sabab bo‘layotgani asoslangan;
Misr va Suriyadagi radikal islomiy guruhlarning faollashishida Arab-Isroil urushlarida arab davlatlarining mag‘lubiyatlari, Misr va Isroil o‘rtasida imzolangan tinchlik shartnomalari, Eron islom inqilobi va uning oqibatlari, Afg‘on urushi hamda mazkur davrda jahondagi terrorchilik harakatlarining faollashuvi, Iroq davlatiga uyushtirilgan xalqaro harbiy intervensiya, “Arab bahori” voqealari kabi omillarning ta’siri yuqori bo‘lganligi mamlakatda radikalizm, ekstremizm va terrorizmning keskin kuchayishiga olib kelganligi aniqlangan;
Husni Muborak va Abdulfattoh as-Sisi davrida diniy ekstremizm va terrorizmga qarshi kurash Misr tashqi siyosatining ustuvor yo‘nalishi darajasigacha ko‘tarilganligi, Misr tashabbusi bilan Arab davlatlari tomonidan bir qator shartnoma va kelishuvlar, xalqaro hujjatlar imzolanganligi, biroq Yaqin Sharq davlatlari xavfsizlik borasida turli yondashuv va qarashlarga egaligi hamda tahdidlarga qarshi kurashishda mintaqaviy konsensusning yo‘qligi sababli mintaqada ekstremistik guruhlarning faoliyati yuqoriligicha qolayotganligi isbotlangan;
“Arab bahori” voqealari oqibatida Suriyadagi ekstremistik guruhlarning qurollanishi va hukumatga qarshi keng ko‘lamli harbiy harakatlarni olib borishi Yaqin Sharqda murakkab geosiyosiy inqirozni keltirib chiqarganligi, pirovardida, yuzaga kelgan beqaror vaziyat mintaqadan tashqariga chiqib, Markaziy Osiyo xavfsizligiga tahdid solganligi, “IShID” tashkilotiga Markaziy Osiyodan ko‘plab yoshlarning borib qo‘shilganligi, Afg‘onistonda “IShID-Xuroson” va “Hay’at Tahrir ash-Shom” kabi yangi jihodiy markazlarning o‘rnashib olishi oqibatida Yaqin Sharqdagi terrorizm tahdidlarining Markaziy Osiyo chegaralariga yaqinlashib, jangarilarni mintaqadan yollash xavfini keltirib chiqarayotganligi dalillangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi. XX asr oxiri – XXI asr boshida Misr va Suriyaning diniy ekstremizmga qarshi kurash tajribasini o‘rganish davomida ishlab chiqilgan xulosa va takliflardan:
Misr va Suriya davlatlari diniy ekstremizm va terrorizmga qarshi kurashda asosan, kuch tuzilmalariga tayangan holda aksilterror amaliyotlari va ommaviy hibsga olish orqali radikal islomiy guruhlarni ma’lum vaqt davomida jilovlab turgan va bu voqelikda qisqa muddatli muvaffaqiyatlarga sabab bo‘lgan bo‘lsa-da, amalda muammoning asl ildizlari bilan bartaraf qilish imkonini bermaganligi; Yaqin Sharq davlatlarining ekstremizm va terrorizmni yuzaga keltiruvchi omillar bilan emas, balki uning oqibatlariga qarshi kurashda an’anaviy va harbiy strategiyalar bilan cheklanayotgani mintaqada terrorchilik tahdidlarining yuqoriligicha qolishiga sabab bo‘layotgani to‘g‘risidagi natijalardan O‘zbekiston Respublikasi millatlararo munosabatlar va xorijdagi vatandoshlar masalalari bo‘yicha qo‘mitasining jamiyatda milliy, etnik omillar sababli yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan bahsli holatlarni barvaqt aniqlash hamda profilaktika qilishga qaratilgan chora-tadbirlarni ishlab chiqishda shuningdek, millatlararo munosabatlar sohasidagi madaniy-ma’rifiy tadbirlarini tashkil etishda foydalanilgan (O‘zbekiston Respublikasi millatlararo munosabatlar va xorijdagi vatandoshlar masalalari bo‘yicha qo‘mitasining 2025-yil 4-iyundagi 14/104-son ma’lumotnomasi). Natijada tadqiqotda keltirilgan xulosa va takliflar Qo‘mitaning yillik chora-tadbirlar rejasini ishlab chiqishda va madaniy-ma’rifiy tadbirlarini tashkil etishda xizmat qilgan.
Misr va Suriyaning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish jarayonlarini tadqiq etish orqali mamlakatdagi ichki muammolarning kompleks ortib borishi aholi va islomiy guruhlarning radikallashuviga, ekstremizm va terrorizmning rivojlanishiga olib kelganligi to‘g‘risidagi natijalardan Respublika ma’naviyat va ma’rifat markazi huzuridagi ijtimoiy-ma’naviy tadqiqotlar institutining 2024-yilda ma’naviy-ma’rifiy ishlar samaradorligini oshirish va sohani rivojlantirish bo‘yicha chora-tadbirlar dasturining III yo‘nalishida belgilangan “Milliy g‘oya targ‘ibotini kuchaytirish, jamiyatda sog‘lom mafkura, yangi ma’naviy makon, ma’rifatli jamiyatni barpo etishga qaratilgan chora-tadbirlar” 18-bandi “G‘oyaviy-mafkuraviy tahdidlarning ta’sirini tadqiq qilish, zamonaviy raqamli targ‘ibot texnologiyalarini qo‘llash borasida rivojlangan mamlakatlar tajribasini o‘rganish uchun ilmiy jamoalarni xorijga yuborish yuzasidan takliflar tayyorlash” mavzusida targ‘ibot ishlarini tashkil etish va o‘tkazishda dissertatsiya materiallaridan foydalanilgan (Respublika ma’naviyat va ma’rifat markazi huzuridagi ijtimoiy-ma’naviy tadqiqotlar institutining 2025-yil 23-iyundagi 10/364-son dalolatnomasi). Natijada dissertatsiyada ilgari surilgan takliflar, tavsiya va xulosalar XX asr oxiri – XXI asr boshida Misr va Suriyaning diniy ekstremizmga qarshi kurash tajribasini yoritishga xizmat qilgan.
Yaqin Sharq mintaqasi davlatlaridagi ichki siyosiy va harbiy inqirozlar bilan Misr va Suriyadagi radikal islomiy guruhlarning harakatlanish dinamikasi qiyosiy o‘rganilishi natijasida mamlakatdagi radikal guruhlarning faollashishida tashqi omillarning ta’siri doimo yuqori bo‘lganligi to‘g‘risidagi natijalardan O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi O‘zbekistondagi islom sivilizatsiyasi markazining seminar, davra suhbatlari, shuningdek, madaniy-ma’rifiy sohalardagi tadbirlarini tashkil etishda foydalanilgan (O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi O‘zbekistondagi islom sivilizatsiyasi markazining 2025-yil 10-iyundagi 04-13/138-son dalolatnomasi). Natijada tadqiqotda ilgari surilgan tavsiya va xulosalar Markazning ilmiy seminar va davra suhbatlarini tashkil etishga xizmat qilgan.