Абдиева Сеторахон Ахмаджон қизининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Эрта токсикоз билан оғриган ҳомиладор аёлларни ташхислаш ва  даволашга индивидуал ёндашув», 14.00.01 - Акушерлик ва гинекология (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2024.2.PhD/Тib4379.
Илмий раҳбар: Джаббарова Юлдуз Қосимовна, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Фарғона жамоат саломатлиги тиббиёт институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Андижон давлат тиббиёт институти, DSc.06/2025.27.12.Tib.02.04.
Расмий оппонентлар: Шокирова Садоқатхон Мухамматсолиевна, тиббиёт фанлари доктори, доцент; Каримова Феруза Джавдатовна, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Абу Али ибн Сино номидаги Бухоро давлат тиббиёт институти.
Диссертация йўналиши: амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: ҳомиладорликдаги қусишнинг оғирлик даражасини баҳолашда гормонал ва иммунологик кўрсаткичларга асосланган прогностик мезонларни ишлаб чиқиш ҳамда токсикознинг оғир шаклларини олдини олиш ва даволашнинг шахсга йўналтирилган ёндашувларини асослашдан иборат.
III.Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
ҳомиладорлар қусишининг оғир даражаси ривожланишининг энг аҳамиятли хавф омиллари эрта ва такрорий ҳомиладорлик, гестациянинг кеч муддатлари, ўрта даражасида эса, ўтказилган абортлар, ривожланмай қолган ҳомиладорлик, шунингдек, сийдик йўллари инфекцияси эканлиги аниқланган;
IL-1β ва IL-6 каби иммунобиологик омиллар миқдорининг ортиши, TNF-α миқдорининг эса камайиши билан тавсифланувчи тизимли яллиғланиш реакцияси ривожланиши хомиладорларда токсикознинг оғирлик даражаси ортишининг прогностик маркерлари эканлиги исботланган;
ўрта ва оғир даражали ҳомиладорлар эрта қусишида асосий терапияга қўшимча равишда микронизирланган прогестерон препаратини қўллаш билан тавсифланувчи гестагенотерапия ўтказиш прогестерон концентрациясини 6-8 мартага орттирган ҳолда 7-10 кунга келиб гормонал гомеостазни тиклаши аниқланган; 
ҳомиладорлар қусиши мавжуд аёлларда эрта токсикозни ташхислаш ва  уларнинг цитокин профилига кўра ишлаб чиқилган индивидуал даволаш усулларини танлаш тартиботининг клиник самарадорлиги касаллик белгилари, унинг жадаллашувини камайтириши орқали ҳаёт сифатининг яхшиланиши асосланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
ҳомиладорлар қусишининг оғир шаклларини эрта боаҳолаш, уларни олдини олиш ва даволашда шахсга йўналтирилган ёндашувларни асослаш бўйича олиб борилган илмий-тадқиқот натижалари асосида:
биринчи илмий янгилик: ҳомиладорлар қусишининг оғир даражаси ривожланишининг энг аҳамиятли хавф омиллари эрта ва такрорий ҳомиладорлик, гестациянинг кеч муддатлари, ўрта даражасида эса, ўтказилган абортлар, ривожланмай қолган ҳомиладорлик, шунингдек, сийдик йўллари инфекцияси эканлиги аниқланганлиги Фарғона жамоат саломатлиги тиббиёт институти Эксперт кенгаши томонидан 2024 йил 30 мартда 01-02/u-t-24-сон билан тасдиқланган ва «Қусиш билан касалланган хомиладор аёлларда яллиғланиш олди цитокинларининг тизимли реакцияси» номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: ушбу янгилик РИО ва БСИАТМ Андижон филиалининг 2024 йил 16 сентябрдаги 36-сон ва Фарғона шаҳар тиббиёт бирлашмасининг 2024 йил 16 сентябрдаги 120-сон буйруқлари билан амалиётга жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 2024 йил 22 октябрдаги 07/80-сон хулосаси). Илмий янгилик натижаларининг тиббий-ижтимоий самарадорлиги: клиник-ижтимоий башоратловчи омиллар асосида ҳомиладор аёлларни амбулатор босқичдаёқ ўртача ва оғир даражадаги қусиш хавфи бўйича эрта гуруҳлаш, беморларни ўз вақтида тўғри йўналтириш, токсикознинг кучайишини олдини олиш, касалликнинг оғир шакллари частотасини камайтириш, тиббий ёрдамга кеч мурожаат қилиш ҳолларини қисқартириш ҳамда ҳомиладор аёлларнинг ҳаёт сифатини яхшилаш имконияти билан белгиланади. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги: ўрта ва оғир даражали ҳомиладорлар қусишининг прогнозловчи минтақавий клиник-ижтимоий омилларини амбулатор босқичдаёқ аниқлашга асосланган ёндашувнинг иқтисодий самарадорлиги асоратланиш хавфини эрта баҳолаш, беморларни ўз вақтида тўғри йўналтириш ва токсикознинг оғир шакллари ривожланишининг олдини олиш имконияти билан белгиланади. Юқори хавф гуруҳини эрта идентификация қилиш натижасида стационарда даволанишнинг ўртача давомийлиги 6,8 кундан 4,6 койко-кунгача қисқарган бўлиб, бу бир нафар ҳомиладор ҳисобига иқтисодий тежамкорликни E1=(6,8−4,6)×350000=770000 сўм миқдорида таъминлайди. Шунингдек, клиник-ижтимоий омилларга асосланган эрта профилактик ёндашув токсикознинг оғир шакллари ривожланиш частотасини ўртача 12,0% гача камайтириб, қўшимча интенсив терапия ва кенгайтирилган стационар даволашга сарфланадиган харажатларнинг олдини олди. Оғир кечувчи ҳолатларни даволашнинг ўртача қиймати 5000000 сумни ташкил этган ҳолда, бир нафар ҳомиладор учун иқтисодий самара E2=5000000×0,12=600000 сўмга тенг бўлади. Натижада, клиник-ижтимоий башоратловчи омилларни эрта аниқлашга асосланган ёндашувнинг тадқиқот кўлами бўйича умумий иқтисодий самараси E1нафар=E1+E2=770 000+600 000=1370000 сўмни бир нафар ҳомиладор ҳисобига ташкил этган бўлса, тадқиқот кўлами бўйича 45 нафар ҳомиладор аёлда қўлланилганда умумий иқтисодий самара E45 нафар = 1370000 × 45 = 61650000 сўмни ташкил этиб, минтақавий клиник-ижтимоий омилларга асосланган эрта профилактик стратегиянинг тиббий ёрдам кўрсатишда ресурслар сарфини оптималлаштиришга хизмат қилишини кўрсатди. Хулоса: минтақавий клиник-ижтимоий прогнозловчи омилларни эрта аниқлашга асосланган ёндашув ҳомиладорликдаги қусишнинг оғир шаклларини олдини олиш ва стационар даволаш муддатини қисқартириш орқали бир нафар ҳомиладор ҳисобига 1370000 сўм, тадқиқот кўламида эса 45 нафар ҳомиладор учун 61650000 сўм иқтисодий самарадорликни таъминлади.
иккинчи илмий янгилик: IL-1β ва IL-6 каби иммунобиологик омиллар миқдорининг ортиши, TNF-α миқдорининг эса камайиши билан тавсифланувчи тизимли яллиғланиш реакцияси ривожланиши хомиладорларда токсикознинг оғирлик даражаси ортишининг прогностик маркерлари эканлиги исботланганлиги Фарғона жамоат саломатлиги тиббиёт институти Эксперт кенгаши томонидан 2024 йил 30 мартда 01-02/u-t-24-сон билан тасдиқланган ва «Қусиш билан касалланган хомиладор аёлларда яллиғланиш олди цитокинларининг тизимли реакцияси» номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: ушбу янгилик РИО ва БСИАТМ Андижон филиалининг 2024 йил 16 сентябрдаги 36-сон ва Фарғона шаҳар тиббиёт бирлашмасининг 2024 йил 16 сентябрдаги 120-сон буйруқлари билан амалиётга жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 2024 йил 22 октябрдаги 07/80-сон хулосаси). Илмий янгилик натижаларининг тиббий-ижтимоий самарадорлиги: прогестерон даражасига ва иммунологик кўрсаткичларга асосланган индивидуал ёндашув ҳомиладорликдаги қусишнинг оғир шаклларини олдини олиш, касалликни эрта босқичда аниқлаш ва патогенетик жиҳатдан асосланган даволашни ўз вақтида бошлаш имконини беради, бу эса даволаш самарадорлигини ошириш, асоратлар ва қайта госпитализациялар частотасини камайтириш, стационар даволаш муддатини қисқартириш ҳамда ҳомиладор аёлларнинг ҳаёт сифати, меҳнат қобилияти ва ижтимоий мослашувини яхшилаш орқали юқори тиббий-ижтимоий самарадорликни таъминлайди. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги: прогестероннинг бошланғич даражасини гестагенотерапияни тайинлашда объектив мезон сифатида қўллашга асосланган ёндашувнинг иқтисодий самарадорлиги даволашни патогенетик жиҳатдан асослаш, терапияни эрта бошлаш ва токсикознинг оғир шаклларигача жаддалашувини олдини олиш имконияти билан белгиланади. Микронизацияланган прогестерон билан даволаш фонида унинг концентрациясини ўртача 6,8 баробар ошиши клиник белгиларнинг тезроқ бартараф этилишига олиб келиб, стационарда даволаниш муддатининг сезиларли даражада қисқаришига сабаб бўлади. Жумладан, стационарда даволанишнинг ўртача давомийлиги 6,5 койко-кундан 3,9 койко-кунгача камайиб, бир нафар ҳомиладор ҳисобига иқтисодий самара E₁=(D₁-D₂)×T=(6,5-3,9)×330 000=858000 сўмни ташкил қилган. Қўшимча иқтисодий самара токсикознинг оғир шакллари ривожланиш частотасининг 12% га камайиши ҳисобига таъминланган. Оғир кечувчи ҳолатларни даволашнинг ўртача қиймати 5200000 сўмни ташкил этган ҳолда, олди олинган харажатлар E₂=C₁×P₁=5 200 000×0,12=624000 сўмни ташкил қилган. Клиник ҳолатнинг барқарорлашиши натижасида инфузион терапия ҳажмининг ўртача 1,3 литрга камайиши ҳам иқтисодий самара келтириб, унинг уммий хиссаси E₃=V×C₂=1,3×125000=162500 сўм, бундан ташқари, қайта госпитализациялар сонининг 10% га камайиши ҳисобига қўшимча ресурс тежамкорлик таъминланган ва у E₄=C₃×P₂=3 800000×0,10=380000 сўмни ташкил қилган. Микронизацияланган прогестеронга асосланган индивидуал ёндашувнинг умумий иқтисодий самараси бир нафар ҳомиладор ҳисобига қуйидагича аниқланди: E₁ нафар=E₁+E₂+E₃+E₄=858000+624 000+162 500+380000=2024500 сўм. Ушбу ёндашув тадқиқот доирасида 45 нафар ҳомиладор аёлда қўлланилганда умумий иқтисодий самара E₄₅ нафар=E₁ нафар×45=2024 500×45=91102500 сўмни ташкил этди, бу таклиф этилган гестагенотерапия стратегиясининг юқори клиник-иқтисодий самарадорлиги ва ресурс тежовчи хусусиятини яққол тасдиқлайди. 
учинчи илмий янгилик: ўрта ва оғир даражали ҳомиладорлар эрта қусишида асосий терапияга қўшимча равишда микронизирланган прогестерон препаратини қўллаш билан тавсифланувчи гестагенотерапия ўтказиш прогестерон концентрациясини 6-8 мартага орттирган ҳолда 7-10 кунга келиб гормонал гомеостазни тиклаши аниқланганлиги Фарғона жамоат саломатлиги тиббиёт институти Эксперт кенгаши томонидан 2024 йил 30 мартда 01-02/u-t-24-сон билан тасдиқланган ва «Қусиш билан касалланган хомиладор аёлларда яллиғланиш олди цитокинларининг тизимли реакцияси» номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: ушбу янгилик РИО ва БСИАТМ Андижон филиалининг 2024 йил 16 сентябрдаги 36-сон ва Фарғона шаҳар тиббиёт бирлашмасининг 2024 йил 16 сентябрдаги 120-сон буйруқлари билан амалиётга жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 2024 йил 22 октябрдаги 07/80-сон хулосаси). Илмий янгилик натижаларининг тиббий самарадорлиги: ҳомиладорлар қусишининг патогенетик механизмларини аниқлаш ва иммунологик маркерлар асосида нохуш кечишини эрта башорат қилиш, даволаш тактикасини ўз вақтида бошлаш, тизимли яллиғланиш реакцияси ривожланишининг олдини олиш ва оғир асоратлар, шу жумладан полиорган етишмовчилиги хавфини камайтириш имконини берганлиги билан изоҳланади. Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги ҳомиладор аёлларда токсикознинг оғир шаклларини эрта аниқлаш ва олдини олиш, вақтинчалик меҳнатга лаёқатсизлик муддатларни қисқартириш, шунингдек, шахсий ёндашув доирасида тиббий ёрдамнинг самарадорлиги ва оммабоплигини ошириш орқали ҳаёт сифатини яхшилаш билан изоҳланади. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги: цитокин профилига асосланган эрта прогнозлаш ва хавфни стратификация қилиш оғир шакллар ривожланиш эҳтимолини ўртача 15,3% га камайтириш имконини берди. Тизимли яллиғланиш реакцияси билан кечувчи оғир токсикоз ҳолатларини даволашнинг ўртача қиймати 5184600 сўмни ташкил этган ҳолда, олди олинган харажатлар қуйидагича ҳисобланди: E₁=P×C=0,153×5184600 = 793254 сўмни ташкил қилган. Шу билан бирга, цитокинлар асосида эрта клиник қарор қабул қилиниши натижасида стационарда даволаниш муддати ўртача 6,9 койко-кундан 4,6 койко-кунгача қисқарган. Қўшимча иқтисодий самара интенсив терапия бўлимига ўтказиш эҳтимолининг камайиши ҳисобига олинди. Цитокин мониторинги жорий этилгунга қадар интенсив терапияга муҳтожлик 17,8% ни ташкил этган бўлса, ушбу кўрсаткич 7,9% гача пасайди. Интенсив терапияда даволашнинг ўртача қиймати 3 742 500 сўмни ташкил этган ҳолда, иқтисодий самара қуйидагича аниқланди: E₃=(0,178−0,079)×3 742 500=370508 сўм. Бундан ташқари, эрта прогнозлаш натижасида қайта госпитализациялар частотаси 13,6% дан 4,8% гача камайди. Бир маротабалик қайта госпитализациянинг ўртача қиймати 2964300 сўм бўлган ҳолда, олди олинган харажатлар E₄=(0,136−0,048)×2964300=261858 сўмни ташкил этди. Шу тариқа, цитокинлар (IL-1в, IL-6, TNF-б) асосида токсикоз оғирлигини прогноз қилишга қаратилган ёндашувнинг умумий иқтисодий самараси бир нафар ҳомиладор ҳисобига E₁ нафар=E₁+E₂+E₃+E₄=793 254+797 640+370 508+261 858=2223260 сўмни ташкил этди. Ушбу ёндашув тадқиқот доирасида 45 нафар ҳомиладор аёлда қўлланилганда умумий иқтисодий самара E45 нафар=2223260×45=100046700 сўмга тенг бўлди. Олинган натижалар токсикоз оғирлигини цитокинлар асосида эрта прогноз қилишга қаратилган ёндашувнинг юқори клиник-иқтисодий асосланганлиги ва соғлиқни сақлаш тизими ресурсларини самарали тақсимлаш имкониятига эга эканини кўрсатади.
тўртинчи илмий янгилик: ҳомиладорлар қусиши мавжуд аёлларда эрта токсикозни ташхислаш ва  уларнинг цитокин профилига кўра ишлаб чиқилган индивидуал даволаш усулларини танлаш тартиботининг клиник самарадорлиги касаллик белгилари, унинг жадаллашувини камайтириши орқали ҳаёт сифатининг яхшиланиши асосланганлиги Фарғона жамоат саломатлиги тиббиёт институти Эксперт кенгаши томонидан 2024 йил 30 мартда 01-02/u-t-24-сон билан тасдиқланган ва «Қусиш билан касалланган хомиладор аёлларда яллиғланиш олди цитокинларининг тизимли реакцияси» номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: ушбу янгилик РИО ва БСИАТМ Андижон филиалининг 2024 йил 16 сентябрдаги 36-сон ва Фарғона шаҳар тиббиёт бирлашмасининг 2024 йил 16 сентябрдаги 120-сон буйруқлари билан амалиётга жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 2024 йил 22 октябрдаги 07/80-сон хулосаси). Илмий янгилик натижаларининг тиббий самарадорлиги: ишлаб чиқилган турли даражадаги ҳомиладорлар қусиши мавжуд аёлларни даволаш ва олиб бориш алгоритмининг тиббий самарадорлиги гормонал ва цитокин ҳолатини баҳолашга асосланган патогенетик жиҳатдан асосли шахсга йўналтирилган даволаш тактикасини қўллаш билан белгиланади. Илмий янгилиунинг иқтисодий самарадорлиги оғир асоратларнинг олдини олиш (cost-avoidance - олди олинган сарф-харажатлар), кутилган ўртача харажатларни камайтириш (expected cost - кутилган ўртача сарф), стационарда ётиш муддатини қисқартириш (length-of-stay reduction - койко-кун қисқариши) ҳамда қайта госпитализациялар частотасини пасайтириш (readmission-avoidance - қайта ётқизишни олдини олиш) кўрсаткичларини ҳисобга олган ҳолда амалга оширилди. Цитокинлар асосида эрта хавф стратификацияси жорий этилгандан сўнг токсикознинг тизимли яллиғланиш реакцияси ва полиорган етишмовчилиги билан кечувчи оғир шакллари частотаси 18,4% га камайган. Бундай ҳолатларни даволаш реанимация ва интенсив терапияни талаб қилиб, унинг ўртача қиймати 10684900 сўмни ташкил этди. Шу асосда бир нафар ҳомиладор ҳисобига олди олинган харажатлар E₁ = Pн) × C = 0,184 × 10684900 = 1966022 сўмни ташкил қилган. Алгоритм қўлланилмасдан олдин оғир кечиш эҳтимоли 37,6% ни, асоратсиз ёки ўртача кечиш эҳтимоли эса 62,4% ни ташкил этган. Бу ҳолатда бир нафар ҳомиладорни даволаш учун кутилган ўртача харажат ECгача=(0,376×10684900) + (0,624×2148600)=5088980 сўмни ташкил қиган бўлса, алгоритм жорий этилгандан сўнг оғир кечиш эҳтимоли 19,3% гача камайиб, кутилган ўртача харажат ECсўнг=(0,193×10684900) + (0,807×2 148 600)=3507420 сўмгача камайган, кутилган ўртача харажатларнинг камайиши: E₂=Ecгача-ECсўнг=1581560 сўмни ташкил этган. Цитокин дисрегуляциясини эрта аниқлаш ва даволашни ўз вақтида коррекция қилиш натижасида стационарда даволанишнинг ўртача давомийлиги 8,6 койко-кундан 5,2 койко-кунгача қисқарди. Бир койко-куннинг ўртача қиймати 392700 сўм деб олинганда E₃=(8,6-5,2)×392 700=1334180 сўмни ташкил қилади, тизимли яллиғланиш билан боғлиқ қайта госпитализациялар частотаси 17,1% дан 5,1% гача камайганда эса бир марта қайта госпитализация қилишнинг ўртача қиймати 3764800 сўм бўлган ҳолда E₄ = (0,171 − 0,051) × 3764800 = 452000 сўмгача камайиши, умумий иқтисодий самара бир нафар ҳомиладор ҳисобига E₁ нафар=E₁+E₂+E₃+E₄=1 966 022+1581560+1334180+452000 = 5333762 сўмни ташкил этди. Тадқиқот кўламида ушбу алгоритм 45 нафар ҳомиладор аёлда қўлланилганда умумий иқтисодий самара E умумий = 5333762×45=240019290 сўмга тенг бўлди. Хулоса: цитокин профили ва гормонал кўрсаткичларга асосланган индивидуал алгоритм оғир ва энг ресурс талаб қилувчи клиник ҳолатларни олдини олиш, стационар ва реанимация бўлимларида даволаш ҳажмини қисқартириш орқали тадқиқот кўламида 240 млн сўмдан ортиқ умумий иқтисодий самарадорликни таъминлаш имконини берган.