Turg‘unov Sherali Dolixonovich
Filologiya fanlari doktori (DSc) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar.
“O‘zbek xalq o‘lanlari poetikasi” 10.00.08 – Folklorshunoslik (filologiya fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2021.1.DSc/Fil301
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Andijon davlat universiteti
Ilmiy maslahatchi: Mirzaeva Salima Rayimjanovna, filologiya fanlari doktori, professor.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa (muassasalar) nomi, IK raqami: O‘zR FA O‘zbek tili, adabiyot va folklori instituti, DSc.02/30.12.2019.Fil.46.02 raqamli Ilmiy kengash.
Rasmiy opponentlar: filologiya fanlari doktori, professor Jumanazarov Umrzoq Abdurazzoqovich, filologiya fanlari doktori, professor Yormatov Isomiddin Turg‘unovich, filologiya fanlari doktori, professor O‘raeva Darmonoy Saidaxmedovna
Yetakchi tashkilot: O‘zbekiston Milliy universiteti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi: o‘zbek xalq o‘lanlari mavzu doirasining diskursiv mohiyati, ijro aktida produsient va resipient munosabatlari, o‘lan matnining lingvopoetik sathida badiiy ko‘chimlarning o‘rni, ularning og‘zaki lirik matnga kirib kelishining genetik asoslari, poetik taraqqiyot qonuniyatlari, harbadoshlar tuyg‘ularining ifodalanishida dominant semaning kognitiv siljish tamoyiliga asoslanishi, obraz turlari, o‘lan bandlari va aytishuv jarayoni bilan bog‘liq kompozision xususiyatlarini aniqlashdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat:
o‘zbek xalq o‘lanlarining obrazlar tizimi, ijrochilarning ijtimoiy va kasbiy mansubiyati va oshiqona motivlar modusi, o‘lanlarning yaratilishida marosim kontenti bilan bog‘liq omillar belgilangan hamda o‘lanchilarning lokal xususiyatlari aks etgan istiloh va obrazlarning rang-barangligi, mazmun qatlamlari ochib berilgan.
o‘zbek xalq o‘lanlarining kommunikativ-pragmatik xossalari, o‘lanlar kompozisiyasida dialogik diskurs mohiyatining ijtimoiy-estetik asoslari, o‘lanlar ijro jarayonining kompozision-struktural ko‘rinishi, dialogik bandlarda qo‘llanilgan ma’no ko‘chimiga oid lirik ifodaviylik priyomlari mohiyatida ma’no sintezlashuvi, favqulodda nutqiy aloqalarning o‘zaro faollashuvi, badiiy talqini turli metodlar yordamida isbotlangan;
o‘lanlarning ayrim namunalari strofikasida birinchi misraning to‘rt bo‘g‘indan iborat bo‘lishi hamda bunday shaklning og‘zaki ijodining boshqa janrlarida kuzatilmasligi haqidagi folklorshunoslar chiqargan xulosalar barqaror bo‘lmay, uch, besh, etti bo‘g‘inli birinchi misralar ham mavjudligi va bunday arxaik shakl bolalar folklorining topishmoq, tez aytish va o‘yin-qo‘shiqlari tarkibida ham uchrashi qiyosiy dalillangan;
so‘z ma’nosini mental talablarga ko‘ra maqsadli tovlantirish borasida ijrochilarning improvizatsiya jarayonidagi kognitiv talqini, ularning botiniy nutq va, asosan, ko‘chmanchi va yarim ko‘chmanchi qabila vakillarining badiiy-psixologik holati, voqelikni ijodiy qayta yaratishga oid tasavvurlari bilan bogʻliqligi aniqlangan;
o‘lanchilar ijrosidagi matnlarning qiyosiy tahlili orqali ularning lingvopoetik vositalardan foydalanish mahoratlari, o‘lanlar matnidagi onomastik birliklarning poetonim sifatidagi badiiy vazifadorligi, tasvir elementlarining janriy xususiyatlari asoslangan;
o‘lan janri arxitektonikasidagi adresant va adresat muloqotida ijrochilarning o‘zaro aytishuv jarayonida milliy tilimizning kamyob vositalaridan o‘z fikrini izohlash, raqib fikrini to‘ldirish, ta’kidlash, aniqlik kiritish, kompensatsiya qilish maqsadlarida foydalanishlari hamda o‘lanlarda qo‘llanilgan stilistik figuralarning poetik vazifadorligi nodir namunalar asosida isbotlangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi:
O‘zbek xalq o‘lanlarini jahon xalqlari marosim lirikasi janrlari bilan tipologik o‘xshashliklari, mavzu ko‘lami, obrazlar olami, ko‘chimlarning spesifik xususiyatlarini tadqiq etish asosida:
Qoraqalpoq, qozoq, o‘zbek, qirg‘iz va boshqa turkiu xalqlar madaniyatini, xususan, folklor san’atini o‘rganishda respublika va xorijda chop etilgan ilmiy maqolalarda keltirilgan xulosalar va amaliy tavsiyalardan, ayniqsa, o‘lan degan o‘zbek xalq qo‘shiqlarining nazariy asoslarini belgilash, o‘ziga xos janriy, shakliy xususiyatlarini aniqlashda ishdagi nazariy xulosalar, tadqiqot natijalagidan O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Qoraqalpog‘iston bo‘limi, Qoraqalpoq gumanitar fanlar ilmiy tadqiqot institutida 2017–2020-yillarda amalga oshirilgan “Qoraqalpoq folklorshunoslik va adabiyotshunoslik tarixini tadqiq qilish” mavzusidagi FA-F-1-005-sonli fundamental tadqiqot loyihasini bajarishda foydalanilgan (2025-yil, 21-fevraldagi 84/1-raqamli ma’lumotnoma). Natijada, turkiy xalqlar folklorida o‘lan janrining kelib chiqishi va badiiy-estetik takomili o‘zaro bog‘liqlikda kechganligi asoslangan;
Namangan davlat universitetida 2020–2023-yillarda bajarilgan FZ 201912099 “O‘zbek folklorining o‘zbek va ingliz tillarida veb-sayti va multimedia mahsulotlarini yaratish” mavzusidagi amaliy loyihani bajarishda muallifning o‘zbek xalq o‘lanlari tilining istioraviy tabiati haqidagi qarashlaridan hamda o‘lanlarning og‘zaki lirika janrlari tarkibida tutgan o‘rni, xalq lirik ijodining poetik taraqqiyotini belgilashga qaratilgan tadqiqot natijalaridan samarali foydalanilgan (2025-yil, 8-apreldagi 2099-08/04-25-raqamli ma’lumotnoma). Natijada, mazkur loyiha ishi doirasida o‘zbek xalq nikoh to‘ylarining verbal komponenti sanalgan o‘lan janri dissertatsion tadqiqoti jarayonidan olingan ilmiy ma’lumotlar bilan boyitgan;
O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasining she’riyat kengashi hisobot yig‘ilishlarida, “Onajonim – she’riyat” to‘garagi mashg‘ulotlarida, Ishoqxon Ibrat nomidagi ijod maktabida o‘tgan adabiy-ijodiy kechalar, kitob taqdimotlari, “Mahorat darslari”da dissertatsiyaning ilmiy natijalaridan, xususan, lirik tasvirdagi sinekdoxa va metonimik birikmalar, ularning semantik-stilistik xossalari, o‘lanlarda qo‘llanilgan stilistik figuralar va ularning ijod namunasi tarkibidagi poetik vazifadorligiga doir materiallaridan foydalanilgan(2025-yil,1-maydagi 503-sonli ma’lumotnoma). Natijada, dissertantning yuqoridagi mulohazalari “Onajonim – she’riyat” to‘garagidagi yosh ijodkorlarga o‘zbek xalq o‘lanlari badiiyati, lirik qahramonlarning poetik talqinlari, jahon xalqlari marosim lirikasi janrlari bilan tipologik o‘xshashlik va o‘ziga xos xususiyatlarni tadqiq etishda yangi ma’lumotlar topishga ilhomlantirib, tasavvurlarining kengayishiga turtki bo‘lgan;
O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi Termiz davlat universiteti o‘zbek filologiyasi fakultetida dissertantning o‘zbek o‘lanlaridagi poetik ko‘chim tabiatini ilmiy jihatdan oydinlashtirishga qaratilgan nazariy umumlashmalaridan “O‘zbek folklori” fanini o‘qitishda foydalanilgan (2025-yil,18-apreldagi 03/12-1525-raqamli ma’lumotnoma). Natijada, talabalarga badiiy ko‘chimlarining tipologik belgilari, ularning lirik tasvirga xos jihatlari va chechanlar arsenalidagi turkumlari xususida yangi ma’lumotlar berilgan;
O‘zbekiston milliy teleradiokompaniyasi “O‘zbekiston” teleradiokanalining “Bedorlik”, “Ijod zavqi”, “Ta’lim va taraqqiyot”, “Millat va ma’naviyat” eshittirishlari ssenariysini yozishda foydalanilgan. Xususan, o‘zbek xalq o‘lanlari matnidagi ma’no tovlanishlarining yosh avlod estetik didini tarbiyalashdagi ahamiyati dissertatsiya yangi ilmiy ma’lumotlari misolida ochib berilgan va muallif bilan suhbatlar uyushtirilgan.(O‘zbekiston Milliy teleradiokompaniyasi “O‘zbekiston teleradiokanali” davlat muassasasining 2025-yil, 14-maydagi 26-36-991-sonli ma’lumotnomasi) Natijada, radiodasturlarda foydalanilgan o‘zbek xalq o‘lanlaridagi so‘z talqiniga doir xulosalar orqali eshittirishlar mazmuni boyitilib, g‘oyaviy, ilmiy ta’sirchanligi oshirilgan.
