Isomiddinov Eldor Botirovichning
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i): “Kazzu Ishiguro asarlarida xotira va shaxsiyat kategoriyalarining lingvopoetik talqini”, 10.00.04 – Evropa, Amerika va Avstraliya xalqlari tili va adabiyoti ixtisoslikligi
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2025.3.PhD/Fil6492.
Ilmiy rahbar: Ibragimova Gulchexra Madaminjanovna, filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Ishoqxon Ibrat nomida Namangan davlat chet tillari instituti
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa (muassasalar) nomi: Ishoqxon Ibrat nomidagi Namangan davlat chet tillari instituti PhD.03/2025.27.12.Fil.35.02 raqamli Ilmiy kengash
Rasmiy opponentlar: Hallieva Gulnoz Iskandarovna, filologiya fanlari doktori (DSc), professor; Siddiqov Qosim Abilovich, filologiya fanlar nomzodi, professor
Yetakchi tashkilot: Fargʻona davlat universiteti
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi: Kazzu Ishiguroning tanlangan romanlarida leksik, sintaktik va diskurs darajasidagi o‘ziga xos til tanlovi xotira va sukutning murakkab kategoriyalarini qanday barpo etishi va ifodalashini lingvopoetik jihatdan tizimli ravishda tahlil qilishdir.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
Kazzu Ishiguro ijodining lingvopoetik asoslari ilk bor psixologik proza, retrospektiv hikoya va xotira markazidagi poetika nuqtai nazaridan qayta talqin qilinib, leksik-sintaktik-narrativ parametrlarga tayangan holda ushbu uslubning lingvopoetik mexanizmlari ilmiy jihatdan dalillangan;
Ishiguro romanlarida xotiraning lingvistik tashkil etuvchilari “eslash/unutish” maydoni, semantik zanjirlar, sintaktik bo‘shliqlar, ellipsislar, ishonchsiz hikoyachilik va yumshatish strategiyalari ilk bor kompleks lingvistik tizim sifatida aniqlangan;
asarlarda sukutning lingvopoetik mexanizmlari (aytilmagan ma’no, muloqotning uzilishi, subtekst) tizimli ravishda asoslanib, uning taranglik, noaniqlik va pragmatik-kognitiv effekt yaratishdagi roli yangi ilmiy model sifatida ishlab chiqilgan;
xotira va sukut o‘rtasidagi munosabat “oshkor qilinmagan xotira” konsepsiyasi asosida ilmiy muomalaga kiritilib, sukutning xotira qatlamlari bilan integratsiyasi yangi lingvopoetik kategoriya sifatida izohlangan;
“Kun qoldiqlari” (“The Remains of the Day”), “Meni hech qachon qoʻyib yuborma” (“Never Let Me Go”) va “Klara va quyosh” (“Klara and the Sun”) romanlari asosida integrativ lingvopoetik tahlil modeli yaratilib, unda retrospeksiya, kognitiv filtrlash, subektiv hikoya va psixologik vaqt modellashtirilishi hamda klon/A.I. hikoyachiligidagi noan’anaviy shaxsiyatlarning xotira-ong chegaralari til birliklari orqali kengaytirilishi ilmiy asoslangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi. Kazzu Ishiguro asarlarida xotira va shaxsiyat kategotiyalarining lingvopoetik xususiyatlarini tadqiq etish jarayonida olingan ilmiy natijalar asosida:
asarlarda sukutning lingvopoetik mexanizmlari (aytilmagan ma’no, muloqotning uzilishi, subtekst) tizimli ravishda asoslanib, uning taranglik, noaniqlik va pragmatik-kognitiv effekt yaratishdagi roli, xotira va sukut o‘rtasidagi munosabat “oshkor qilinmagan xotira” konsepsiyasi ekani, sukutning xotira qatlamlari bilan integratsiyasiga oid olingan ilmiy xulosalardan Davlat ilmiy-texnik dasturlari doirasidagi 2022-2024-yillarga mo‘ljallangan IL-402104209 raqamli “Axborot-qidiruv tizimlari (Google, Yandex, Google translate) uchun avtomatik ishlov berish vositasi – o‘zbek tilining morfoleksikoni va morfologik analizatori dasturiy vositasini yaratish” nomli innovatsion loyiha faoliyatida amaliy ahamiyat kasb etdi (Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat oʻzbek tili va adabiyoti universitetining № 04/1-5642-son maʼlumotnomasi). Natijada ushbu nazariy xulosalar matnning yashirin qatlamlarini aniqlovchi semantik tahlil modullarini takomillashtirishga yordam bergan va loyihaning ilmiyligi va samaradorligi yanada oshgan.
Ishiguro ijodida xotiraning markaziy badiiy mexanizm sifatida talqin etilishi, xususan, “Kun qoldiqlari” (“The Remains of the Day”) asarida individual repressiya, “Meni hech qachon qoʻyib yuborma” (“Never Let Me Go”) romanida institutsional bostirish, “Klara va quyosh” (“Klara and the Sun”) romanida sun’iy intellekt kuzatuv xotirasi kabi ilmiy xulosalardan O‘zbekiston Milliy teleradiokompaniyasi “O‘zbekiston 24” ijodiy birlashmasi tomonidan tayyorlangan “Jahon adabiyoti”, “Ta’lim va taraqqiyot” va “Adabiy jarayon” nomli radioeshittirishlarning 2025-yil fevral va may oylari sonlarida amaliy qo‘llanildi (Oʻzbekiston Milliy teleradiokompaniyasi “O‘zbekiston 24” ijodiy birlashmasi davlat muassasasining 2025-yil 9-sentyabrdagi 05-09-1460-son maʼlumotnomasi). Natijada tadqiqot materiallari ommaviy axborot vositalarida til va madaniyat o‘rtasidagi uzviy munosabatlarni yoritish, lingvokulturologik bilimlarni keng auditoriyaga etkazish hamda ilmiy-ommabop kontent yaratishda amaliy qo‘llanma vazifasini o‘tadi.
Ishiguro romanlarida xotiraning lingvistik tashkil etuvchilari “eslash/unutish” maydoni, semantik zanjirlar, sintaktik bo‘shliqlar, ellipsislar, ishonchsiz hikoyachilik va yumshatish strategiyalari haqida olingan ilmiy xulosalardan ERASMUS+Capacity Building Project 101129076 EMPOWER (“Women Entrepreneurship, Empowerment, Employability and Self-Confidence”) loyihasida 2023–2024-yillar davomida amaliyotga tatbiq etildi ((Namangan davlat chet tillari institutining 2025-yil 27-noyabrdagi № 17-sonli maʼlumotnomasi). Natijada dissertatsiyada xotira va sukutning badiiy tuzilmani tashkil etuvchi asosiy omillar sifatida qayta talqin qilinishi loyihada kritik fikrlash, muloqot va madaniy sezgirlik ko‘nikmalarini rivojlantirishda metodik manba bo‘lib xizmat qildi.