Yusupova Sabohatxon A’zamjonovnaning
fan doktori (DSc) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): “O‘zbek, ingliz va yapon tillarida “hurmat” konseptining semantik, stilistik, lingvopragmatik tadqiqi” 10.00.06 – Qiyosiy adabiyotshunoslik, chog‘ishtirma tilshunoslik va tarjimashunoslik ixtisosligi bo‘yicha.
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2025.3.DSc/Fil1072.
Ilmiy maslahatchi: Ganieva Dildoraxon Azizovna, filologiya fanlari doktori (DSc), professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Farg‘ona davlat universiteti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Farg‘ona davlat universiteti huzuridagi filologiya fanlari bo‘yicha ilmiy darajalar beruvchi DSc.03/2025.27.12.Fil.10.05 raqamli Ilmiy kengash.
Rasmiy opponentlar: filologiya fanlari doktori, dotsent Sulaymonova Nilufar Jabbarovna, filologiya fanlari doktori, professor Jamoliddinova Dilnoza Mirxojiddinovna, filologiya fanlari doktori, dotsent Vakabayashi Kazuxiro.
Yetakchi tashkilot: Andijon davlat chet tillari instituti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi: o‘zbek, ingliz va yapon tillarida “hurmat” konseptining semantik, stilistik va lingvopragmatik xususiyatlarini qiyosiy-chog‘ishtirma asosda tahlil qilishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat:
o‘zbek, ingliz va yapon tillarida “hurmat” konseptini ifodalovchi leksik birliklarning semantik maydoni mazmuniy, uslubiy, ijtimoiy va madaniy jihatdan shakllangani; o‘zbek tilida diniy-axloqiy konnotatsiyalar ustunligi, ingliz tilida huquqiy-individual mazmun yetakchiligi, yapon tilida esa ijtimoiy asoslar ko‘proq namoyon bo‘lishi chog‘ishtirma tahlil asosida dalillangan;
chog‘ishtirilayotgan uch tildagi stilistik vositalar tahlili asosida hurmat o‘zbek tilida emotsional-ekspressiv birliklar (qo‘li ko‘ksida, ehtirom bacho keltirmoq kabi), ingliz tilida rasmiy va norasmiy ohangdagi iboralar (with all due respect, pay one’s respect), yapon tilida esa grammatik shakllar (irasshaimase, itadakimasu) orqali ifodalanishi asoslangan;
hurmat ifodalarining stilistik xususiyatlari rasmiy nutq, norasmiy suhbat, ommaviy axborot vositalari tili, badiiy adabiyotda keng qamrovli tahlil qilinib, muomala uslubini vaziyatga moslashtirish, tinglovchiga ijobiy munosabat bildirish kabi hurmatning kommunikativ va pragmatik vazifalari milliy mentalitet, ijtimoiy maqom farqlari, yosh va jins, mintaqaviy til xususiyatlari bilan uzviy bog‘liqligi isbotlangan;
lingvopragmatik kuzatishlar natijasida uch tilda hurmatning yuzaga chiqish mexanizmlari o‘zaro farqlanishi oydinlashgan: o‘zbek tilida asosan sen/siz tanlab ishlatilishi, ingliz tilida modal birliklar (could you, would you mind), yapon tilida esa keygo shakllari ustuvor vosita ekanligi ochib berilgan;
noverbal va paralingvistik vositalarning qiyosiy o‘rganilishi natijasida: o‘zbeklarda ikki qo‘l bilan salomlashish, inglizlarda masofa saqlash va vizual aloqa o‘rnatish, yaponlarda esa ta’zim (odjigi) kabi harakatlar hurmatni ifodalashda qo‘llanishi va har bir xalqda hurmatning oddiy xushmuomalalikdan tortib yuqori darajadagi izzat-ikromgacha aks ettirishi aniqlangan.
IV.Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi: Dissertatsiyada ishlab chiqilgan nazariy va amaliy xulosa, tavsiya va ishlanmalar asosida:
hurmat ifodalarining stilistik xususiyatlari rasmiy nutq, norasmiy suhbat, ommaviy axborot vositalari tili, badiiy adabiyotda keng qamrovli tahlil qilinib, muomala uslubini vaziyatga moslashtirish, tinglovchiga ijobiy munosabat bildirish kabi hurmatning kommunikativ va pragmatik vazifalari milliy mentalitet, ijtimoiy maqom farqlari, yosh va jins, mintaqaviy til xususiyatlari kabi ijtimoiy-lisoniy omillar bilan uzviy bog‘liqligi isbotlangan xususiyatlaridan Farg‘ona davlat universitetida 2019–2021 yillarga mo‘ljallangan “EMI (English as a Medium of Instruction)” nomli xalqaro loyihasi doirasida samarali foydalanilgan.(Farg‘ona davlat universitetining 2025 yil 27 iyundagi 04/5929-son ma’lumotnomasi). Natijada ushbu loyiha materiallari ilmiy va amaliy jihatdan boyigan, mazmunan mukammallashuvi ta’minlangan;
noverbal va paralingvistik vositalarning qiyosiy o‘rganilishi natijasida o‘zbeklarda ikki qo‘l bilan salomlashish, inglizlarda masofa saqlash va vizual aloqa o‘rnatish, yaponlarda esa ta’zim (odjigi) kabi harakatlar hurmatni ifodalashda qo‘llanishi va har bir xalqda hurmatning oddiy xushmuomalalikdan tortib yuqori darajadagi izzat-ikrom ifodasigacha aks ettirishi aniqlangan xulosalardan 2021–2022 yillarga mo‘ljallangan S-UZ800-20-GR0340 raqamli “Access Microscholarship” nomli xalqaro loyiha doirasida samarali qo‘llanilgan. (Farg‘ona davlat universitetining 2025 yil 27 iyundagi 04/5936-son ma’lumotnomasi). Natijada loyiha doirasida yaratilgan o‘quv lug‘atlarining misollar bilan boyishiga xizmat qilgan;
lingvopragmatik kuzatishlar natijasida uch tilda hurmatning yuzaga chiqish mexanizmlari o‘zaro farqlanishi oydinlashgan, o‘zbek tilida asosan sen/siz tanlab ishlatilishi, ingliz tilida modal birliklar (could you, would you mind), yapon tilida esa keygo shakllari ustuvor vosita sifatida qo‘llanilishi ochib berilgan ilmiy natijalardan 2020–2021 yillarda O‘zbekiston davlat xoreografiyasi akademiyasida amalga oshirilgan “O‘zbekiston milliy raqs san’atini targ‘ib etishga bag‘ishlangan veb-sayt va mul`timedia mahsulotlari (elektron lug‘atlar) to‘plamini yaratish” mavzusidagi IZ-2019081663 raqamli fundamental loyiha doirasida “O‘zbek milliy raqs terminlarining qisqacha o‘zbekcha-ruscha-inglizcha-fransuzcha lug‘ati”ni yaratishda foydalanilgan. (O‘zbekiston davlat xoreografiyasining 2025 yil 24 iyundagi 1/04-270-son ma’lumotnomasi). Natijada dissertatsiyada berilgan xulosalar asosida izohli lug‘atning ilmiy-nazariy qimmati ortgan;
chog‘ishtirilayotgan uch tildagi stilistik vositalar tahlili asosida hurmat o‘zbek tilida emotsional-ekspressiv birliklar (qo‘li ko‘ksida, ehtirom bacho keltirmoq kabi), ingliz tilida rasmiy va norasmiy ohangdagi iboralar (with all due respect, pay one’s respect), yapon tilida esa grammatik shakllar (irasshaimase, itadakimasu) hurmatni ifodalashda asosiy vosita sifatida qo‘llanilgani asoslangan ilmiy natija va xulosalaridan 2022–2024 yillarda “Musiqa va san’at o‘quv muassasalari uchun “Bolalar raqslari” fanidan interfaol o‘quv-metodik qo‘llanmalar yaratish” mavzusidagi
F3-2019081773 raqamli fundamental loyihani bajarishda, xususan, “O‘zbek bolalar raqslari, raqs liboslari va taqinchoqlari nomlarining o‘zbekcha-ruscha-inglizcha-fransuzcha qisqacha izohli lug‘ati”ni yaratishda foydalanilgan. (O‘zbekiston davlat xoreografiyasining 2025 yil 24 iyundagi 1/04-269-son ma’lumotnomasi). Natijada dissertatsiyada berilgan xulosalar asosida izohli lug‘atning ilmiy-nazariy qimmati ortgan.
2024–2025 yillarda O‘zMTRK “O‘zbekiston” teleradiokanalidagi “Bedorlik”, “Ijod zavqi”, “Ta’lim va taraqqiyot”, “Millat va ma’naviyat” eshittirishlarining ssenariysini yozishda foydalanildi va muallif bilan suhbatlar uyushtirildi. Jumladan, o‘zbek, ingliz va yapon tillarida “hurmat” konseptini ifodalovchi leksik birliklarning semantik maydoni mazmuniy, uslubiy, ijtimoiy va madaniy jihatdan shakllangani, o‘zbek tilida diniy-axloqiy konnotatsiyalar ustunligi, ingliz tilida huquqiy-individual mazmun yetakchiligi, yapon tilida esa ijtimoiy asoslar ko‘proq namoyon bo‘lishi chog‘ishtirma tahlil asosida dalillangani haqidagi ilmiy qarashlari va xulosalaridan ushbu eshittirishlarning mazmuni boyitilgan.(O‘zbekiston Milliy Teleradiokompaniyasining 2025 yil 9 oktyabrdagi 26-36-1029-son ma’lumotnomasi). Natijada radioeshittirishlarda berilgan mazkur ilmiy natijalar orqali o‘zbek va yapon tillarida “hurmat” konsepti morfologik va sintaktik darajalarda qat’iy qoidalar bilan tartibga solingani, ingliz tilida esa u pragmatik strategiyalar orqali ifodalanishi; ushbu farqlarni lingvistik nuqtai nazardan tahlil qilish tarjima nazariyasi va madaniyatlararo kommunikatsiya sohalari uchun muhimligi haqida kerakli ma’lumotlarni taqdim etishga amaliy yordam berishi bilan alohida ahamiyat kasb etadi.
