Alieva Farizaxon Abdulaziz qizining
falsafa fanlari doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar. Dissertatsiya mavzusi, ixtisosliklar shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): “Sitrus meva po‘sloqlari asosida shifobaxsh tovarlar olish va ularni tasniflash”, 02.00.09 – Tovarlar kimyosi, 14.00.41 – Xalq tabobati (kimyo fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2025.1.PhD/K934.
Ilmiy rahbarlar: Abdulloev Shaxobidin Xasanboevich, kimyo fanlari doktori, professor; Sattarova Barnoxon Nabievna, kimyo fanlari falsafa doktori, dotsent.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Farg‘ona davlat universiteti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Andijon davlat universiteti, DSc.03/2025.27.12.K/T.07.04.
Rasmiy opponentlar: Xojimatov Maxsadbek Muydinovich, kimyo fanlari doktori, professor; Mirzaeva Zubayda Odiljon qizi, kimyo fanlari falsafa doktori (PhD).
Yetakchi tashkilot nomi: Andijon davlat tibbiyot insituti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi: limon, laym, mandarin va kivi meva po‘sloqlarining kimyoviy tarkibini va biologik faolligini o‘rganish asosida ularning kompozisiyalaridan xalq tabobatida qo‘llaniluvchi shifobaxsh tovarlar ishlab chiqish va ularni TIF TN bo‘yicha tasniflashdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
mahalliy limon “Meer” navi, Eron laymi, Turkiya mandarini “Nova” navi va Eron kivisi “Hajian” navi meva po‘sloqlarini antiokidandlik faolligini in vitro sharoitida adrenalinni autooksidlanish modelida baholash asosida ularning boshqa ayni meva navlariga nisbatan faolroq ekanligi isbotlangan;
2,2-difenil-1-pikrilgidrazil erkin radikallarini ingibirlash modelida “Asfam” va “Asfalaym” oziq-ovqat qo‘shilmalarining antiradikallik faolliklarini in vitro usulida baholash ularning antiradikal faooliklari yuqori bo‘lib, IC50 ko‘rsatgichlari mos ravishda 162.6 va 134.4 mkl ekanligi aniqlangan;
yangi ishlab chiqilgan oziq-ovqat qo‘shilmalari tarkibidagi gidrofil vitaminlarning miqdorini YuSSX metodi yordamida aniqlash “Asfam” oziq-ovqat qo‘shilmasida C, B9, B3 va PP vitaminlari, “Asfalaym”da esa PP, B3, B9 va C vitaminlari ko‘proq ekanligi isbotlangan;
“Asfam” va “Asfalaym” oziq-ovqat qo‘shilmalari eksraktlaridagi fenolli birikmalarning miqdorlarini YuSSX metodi yordamida aniqlash asosida ularning apigenin, rutin va kversetin kabi flavonoidlarga hamda salisil kislotasiga boy ekanligini va shu tufayli yallig‘lanish qarshi va immunitetni oshiruvchi shifobaxsh vositalar sifatida qo‘llanilish mumkinligi asoslangan;
ishlab chiqilgan yangi oziq-ovqat qoshilmalari tarkibidagi makro- va mikroelementlarni IBP-OES usulida aniqlash asosida ularning hayotiy zarur makroelementlarga hamda biogen mikroelementlarga boy ekanligi, shu bilan birga, og‘ir metallar va zaharli mishyak elementining bu oziq-ovqat qo‘shilmalaridagi miqdorlari amalda ruxsat etilgan me’yorga nisbatan 10 barobargacha kam ekanligi isbotlangan;
“Asfam” va “Asfalaym” oziq-ovqat qo‘shilmalarining zaharlilik darajasini va farmakoligik faooligini aniqlash asosida ularning zaharlilik ko‘rsatkichi VI toifada, ya’ni moddalarning nisbatan zaharsiz sinfiga tegishli ekanligi hamda yallig‘lanishga qarshi samarali va immunomodulyator ta’sirga ega vosita ekanligi aniqlangan;
yangi yaratilgan “Asfam” va “Asfalaym” oziq-ovqat qo‘shilmalari uyg‘unlashgan tizim qoidalariga binonan sinflanib, ular uchun TIF TN bo‘yicha xalqaro tovar kod raqami ishlab chiqilgan.
IV.Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi. Limon, laym, mandarin va kivi meva po‘sloqlari asosida xalq tabobati uchun tovarlar olish va ularni sinflash bo‘yicha olingan ilmiy natijalar asosida:
mandarin va kivi meva po‘sloqlari kompozisiyasi asosida “ASGOLD AS-FAM” nomli yangi oziq-ovqat qo‘shilmali shifobaxsh choy ishlab chiqarish uchun TY 304553567-001:2025 raqamli Texnologik yoʻriqnoma tuzilib O‘zbekison Respublikasi Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qo‘mitasi tomonidan tasdiqlangan (O‘zbekison Respublikasi Bosh davlat sanitariya vrachining 2025 yil 15 dekabrdagi 01-28/12106 son ma’lumotnomasi, O‘zbekison Respublikasi Prezident Adminsratsiyasi huzuridagi Sanitariya-epidemiologik nazorat Bosh boshqarmasining 2026 yil 19 yanvardagi 492768-son Sanitar-epidemiologik xulosasi). Natijada, mandarin va kivi po‘sloqlari asosida yangi shifobaxsh choy ishlab chiqarish imkonini bergan;
limon va laym, meva po‘sloqlari kompozisiyasi asosida “ASGOLD AS-FALAYM” nomli yangi oziq-ovqat qo‘shilmali shifobaxsh choy ishlab chiqarish uchun TY 304553567-001:2025 raqamli Texnologik yoʻriqnoma tuzilib O‘zbekison Respublikasi Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qo‘mitasi tomonidan tasdiqlangan (O‘zbekison Respublikasi Bosh davlat sanitariya vrachining 2025 yil 15 dekabrdagi 01-28/12106 son ma’lumotnomasi, O‘zbekison Respublikasi Prezident Adminsratsiyasi huzuridagi Sanitariya-epidemiologik nazorat Bosh boshqarmasining 2026 yil 19 yanvardagi 492768-son Sanitar-epidemiologik xulosasi). Natijada, limon va laym po‘sloqlari asosida yangi shifobaxsh choy ishlab chiqarish imkonini bergan.
