Рахмонов Фирдавс Саломатовичнинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Гастродуоденал яралардан қон кетишда хирургик даволашнинг тактик-техникавий жиҳатларини такомиллаштириш», 14.00.27 – Хирургия (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2024.2.PhD/Tib4706.
Илмий раҳбар: Шоназаров Искандар Шоназарович, тиббиёт фанлари доктори (DSc), доцент.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Самарканд давлат тиббиёт университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Самарқанд давлат тиббиёт университети, DSc.06/2025.27.12.Tib.17.03.
Расмий оппонентлар: Эшонходжаев Отабек Джураевич, тиббиёт фанлар доктори (DSc), профессор; Зайниев Алишер Фаридунович, тиббиёт фанлари доктори (DSc).
Етакчи ташкилот: В.И.Разумовский номидаги Саратов давлат тиббиёт университети (Россия Федерацияси).
Диссертация йўналиши: амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: гастродуоденал ярали қон кетишлари билан касалланган беморларни жарроҳлик йўли билан даволаш натижаларини яхшилашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги: 
гастродуоденал яралардан қон кетиш ривожланишига таъсир этувчи энг муҳим клиник-прогностик омиллар сифатида узоқ давом этган анамнез ва аввалги қон кетиш эпизодлари (r=0,44), беморнинг ёши ва ҳамроҳ соматик касалликлари (r=0,37), H. pylori билан зарарланиш (r=0,25), яра ҳажми (r=0,22) ҳамда унинг локализацияси (r=0,21) аниқланиб, улар асосида такомиллаштирилган J. Rockall шкаласининг геморрагия рецидивини башорат қилишда юқори диагностик қиймати (спецификлик – 95%, сезгирлик – 98,8%) асосланган;
илк бор J. Rockall хавф шкаласи бўйича юқори қон кетиш хавфи аниқланган беморларда эндоскопик навигация ва динамикада гемостаз назорати остида лапароскопик усулда қон кетувчи ярани тикишнинг гибрид жарроҳлик тактикасининг клиник жиҳатдан стандарт даволаш тактикаларига нисбатан устуворлиги исботланган;
ўн икки бармоқли ичак яраси қон кетишида лапароскопик ва эндоскопик технологияларни гибрид тарзда қўллашда жаррохлик даволашнинг тактик-техник жиҳатлари такомиллаштирилган Rockall шкаласи бўйича тўпланган баллар йиғиндиси асосида хавф даражаси, узоқ натижалар ва асоратларини аниқловчи алгоритм ишлаб чиқилган;
илк бор ярали қон кетишда эндоскопик навигация остида қонаётган ярани лапароскопик тикишга асосланган юқори технологияли гемостаз усули морфофункционал ўзгаришлар сабабли геморрагия рецидивлари частотаси пасайганлиги аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. 
Гастродуоденал яралардан қон кетишда хирургик даволашнинг тактик-техникавий жиҳатларини такомиллаштириш бўйича олиб борилган илмий-тадқиқот натижалари асосида (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 04.09.2025 й. 24/08-сон хулосаси):
биринчи илмий янгилик: гастродуоденал яралардан қон кетиш ривожланишига таъсир этувчи энг муҳим клиник-прогностик омиллар сифатида узоқ давом этган анамнез ва аввалги қон кетиш эпизодлари (r=0,44), беморнинг ёши ва ҳамроҳ соматик касалликлари (r=0,37), H. pylori билан зарарланиш (r=0,25), яра ҳажми (r=0,22) ҳамда унинг локализацияси (r=0,21) аниқланиб, улар асосида такомиллаштирилган J. Rockall шкаласининг геморрагия рецидивини башорат қилишда юқори диагностик қиймати (спецификлик – 95%, сезгирлик – 98,8%) асосланган; Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: Самарканд шахар согликни саклаш булими марказий шифохонаси (05.07.2025 й. 2044-7-107-TB/2025-сон буйруғи) ва Кашкадарё вилояти куп тармокли тиббиёт маркази (26.06.2025 й. 163ICh-сон буйруқ) билан амалий фаолиятига жорий қилинган. Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги қуйидагилардан иборат: Бу модел қўлланилиши натижасида хавф гуруҳидаги беморларни эрта аниқлаш имконияти яратилди, асоратлар сони ва оғир ҳолатлар даражаси 50 фоизга камайди, шошилинч жарроҳлик амалиётлари сони 40 фоизга қисқарди. Реабилитация даврининг қисқариши ва беморларнинг ҳаёт сифатининг яхшиланиши натижасида уларнинг меҳнатга лаёқатлилик муддати 6–7 кунга тез тикланди. Шу билан бирга, амалиётда башорат модели қўлланилиши шифокорлар ишини енгиллаштириб, тиббий ёрдамнинг тезлиги ва аниқлигини оширди ҳамда аҳолининг тиббий тизимга бўлган ишончини 35 фоизга кўтарди. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги қуйидагилардан иборат: Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги эса шунда ифодаланадики, рецидив қон кетишлар сонининг камайиши ва беморларнинг шифохонада ётиш муддатининг қисқариши туфайли ҳар бир бемор ҳисобига сарф-харажат ўртача 1200000 сўмга камайди. Бу ўз навбатида бир йилда 100 нафар беморни даволашда умумий иқтисодий тежамни 120000000 сўм атрофида ташкил этди. Шунингдек, шошилинч операциялар сонининг ва реоперация эҳтиёжининг камайиши натижасида тиббий асбоб-ускуналар, наркоз ва дори воситалари сарфи 25–30 фоизга қисқарди. Бу нафақат соғлиқни сақлаш тизими бюджетини тежашга, балки шифохоналарнинг иқтисодий барқарорлигини оширишга хизмат қилди. Хулоса: ярали гастродуоденал қон кетишларнинг ривожланишини башорат қилиш модели жорий этилиши натижасида клиник самарадорлик 50 фоизга, иқтисодий самарадорлик эса 30 фоизга ошди, умумий интеграл самарадорлик кўрсаткичи эса 45–50 фоиз атрофида бўлди;
иккинчи илмий янгилик: илк бор J. Rockall хавф шкаласи бўйича юқори қон кетиш хавфи аниқланган беморларда эндоскопик навигация ва динамикада гемостаз назорати остида лапароскопик усулда қон кетувчи ярани тикишнинг гибрид жарроҳлик тактикасининг клиник жиҳатдан стандарт даволаш тактикаларига нисбатан устуворлиги исботланган; Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: Самарканд шахар согликни саклаш булими марказий шифохонаси (05.07.2025 й. 2044-7-107-TB/2025-сон буйруғи) ва Кашкадарё вилояти куп тармокли тиббиёт маркази (26.06.2025 й. 163ICh-сон буйруқ) билан амалий фаолиятига жорий қилинган. Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги қуйидагилардан иборат: Бу усул орқали оғир ҳолатдаги беморларда қон кетишни тез ва аниқ тўхтатиш имконияти яратилди, шошилинч конверсия амалиётлари эҳтиёжи 2 баробарга, асоратлар эса 3 баробарга камайди. Шу билан бирга, операция вақти ўртача 25–30 дақиқага қисқарди, беморларнинг реабилитация даври тезлашди, уларнинг ҳаёт сифат кўрсаткичи ва соғломлашиш даражаси 40–45 фоизга ошди. Ушбу инновацион ёндашув шифокорлар малакасини ошириш, тиббий ёрдамнинг аниқлигини ва самарадорлигини таъминлаш ҳамда аҳолининг тиббий хизматга ишончини кучайтиришга хизмат қилди. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги қуйидагилардан иборат: қон кетишни гибрид технологиялар ёрдамида тез тўхтатиш натижасида шифохонада ётиш муддати ўртача 3–4 кунга қисқарди, ҳар бир бемор ҳисобига сарф-харажат 1500000 сўмга камайди. Бу эса 100 нафар беморни даволаш мисолида 150000000 сўмлик умумий иқтисодий тежамни таъминлади. Шунингдек, дори воситалари, наркоз препаратлари ва қўшимча жарроҳлик материаллари сарфи 25–30 фоизга қисқарди, шошилинч реоперациялар сонининг камайиши натижасида тиббий хизматнинг умумий иқтисодий самарадорлиги ошди. Хулоса: ишлаб чиқилган гибрид усул қон кетишни тўхтатиш самарадорлигини 60 фоизга, асоратлар сонини 50 фоизга камайтирди, умумий клиник ва иқтисодий самарадорлик эса 45–55 фоизга ошди.
учинчи илмий янгилик: ўн икки бармоқли ичак яраси қон кетишида лапароскопик ва эндоскопик технологияларни гибрид тарзда қўллашда жаррохлик даволашнинг тактик-техник жиҳатлари такомиллаштирилган Rockall шкаласи бўйича тўпланган баллар йиғиндиси асосида хавф даражаси, узоқ натижалар ва асоратларини аниқловчи алгоритм ишлаб чиқилган; Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: Самарканд шахар согликни саклаш булими марказий шифохонаси (05.07.2025 й. 2044-7-107-TB/2025-сон буйруғи) ва Кашкадарё вилояти куп тармокли тиббиёт маркази (26.06.2025 й. 163ICh-сон буйруқ) билан амалий фаолиятига жорий қилинган. Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги қуйидагилардан иборат: ушбу алгоритм асосида Forrest Ia–Ib ҳолатларида мажбурий операциялар сони 2 баробарга, Forrest IIa–IIb ҳолатларида эса 3 баробарга камайтиришга эришилди. Ушбу усулнинг амалиётга жорий этилиши қон кетиш рецидивини ва операциядан кейинги асоратларни сезиларли даражада камайтирди, беморларнинг соғайиш муддати қисқарди ҳамда реабилитация жараёни анча енгиллашди. Беморларнинг ҳаёт сифат кўрсаткичлари 40–45 фоизга яхшиланди, шошилинч жарроҳлик эҳтиёжи ва оғир асоратлар сони камайиши эса аҳоли саломатлигини сақлашда катта ижтимоий аҳамият касб этди. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги қуйидагилардан иборат: мажбурий операциялар сонининг икки ва уч баробарга камайиши натижасида шифохоналарда операция заллари ва реанимация бўлимларига бўлган юклама 30–35 фоизга камайди, бир бемор ҳисобига сарф-харажат ўртача 1300000 сўмга қисқарди. Бу, 100 нафар беморни даволаш мисолида, 130000000 сўмлик иқтисодий тежамни таъминлади. Шунингдек, операция вақти ва наркоз сарфи қисқаргани сабабли дори воситалари, қўшимча материаллар ва асбоб-ускуналарга бўлган эҳтиёж 25–30 фоизга камайди. Хулоса: лапароскопик ва эндоскопик технологияларни гибрид қўллаш орқали тактик-техникавий оптималлаштириш натижасида клиник самарадорлик 55–60 фоизга, иқтисодий самарадорлик эса 35–40 фоизга ошди, умумий интеграл самарадорлик кўрсаткичи 50 фоиз атрофида бўлди.
тўртинчи илмий янгилик: илк бор ярали қон кетишда эндоскопик навигация остида қонаётган ярани лапароскопик тикишга асосланган юқори технологияли гемостаз усули морфофункционал ўзгаришлар сабабли геморрагия рецидивлари частотаси пасайганлиги аниқланган; Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: Самарканд шахар согликни саклаш булими марказий шифохонаси (05.07.2025 й. 2044-7-107-TB/2025-сон буйруғи) ва Кашкадарё вилояти куп тармокли тиббиёт маркази (26.06.2025 й. 163ICh-сон буйруқ) билан амалий фаолиятига жорий қилинган. Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги: Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги шунда намоён бўладики, клиник амалиётга илк бор жорий этилган юқори технологияли гемостаз усули – яъни ярали қон кетишда ярани эндоскопик навигация остида лапароскопик тикиш орқали тўхтатиш усули – беморларда қон кетиш манбасини аниқ ва тез локализация қилиш, реал вақтда гемостаз ҳолатини назорат қилиш имконини яратди. Бу усул амалиётда қўлланилиши натижасида геморрагия рецидивлари сони 3 баробарга, мажбурий операциялар сони 2 баробарга камайди, леталлик даражаси эса 2,5 баробарга пасайди. Шу билан бирга, беморларнинг шифохонада бўлиш муддати ўртача 4–5 кунга қисқарди, соғайиш жараёни тезлашди ва ҳаёт сифат кўрсаткичлари 40–45 фоизга яхшиланди. Инновацион усулнинг жорий этилиши шошилинч жарроҳлик ёрдамининг самарадорлигини ошириб, аҳоли саломатлигини сақлашда муҳим ижтимоий аҳамият касб этди. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги: қон кетиш рецидивлари ва мажбурий операциялар сонининг кескин камайиши натижасида ҳар бир бемор ҳисобига сарф-харажат ўртача 1400000 сўмга қисқарди. Бу кўрсаткич йиллик 100 нафар беморни даволашда тахминан 140000000 сўмлик иқтисодий тежамни таъминлади. Шунингдек, операция вақтининг қисқариши ва реоперация эҳтиёжининг камайиши туфайли дори воситалари, наркоз моддалари ҳамда асбоб-ускуналар сарфи 25–30 фоизга камайди. Хулоса: юқори технологияли лапароскопик-эндоскопик гибрид гемостаз усули қўлланилиши натижасида клиник самарадорлик 60 фоизга, иқтисодий самарадорлик 35–40 фоизга ошди, умумий интеграл самарадорлик кўрсаткичи эса 50 фоиздан юқори даражада бўлди.