Рузимбаев Хуррамбек Сапарбаевич 

Филология фанлари доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар. 
“Гўрўғли” эпосининг Хоразм версияси генезиси, типологияси ва бадиияти” 10.00.08 – Фолклоршунослик (филология фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2025.1.DSc/Fil861.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Урганч давлат педагогика институти.
Илмий маслаҳатчи: Эшонқулов Жаббор Салиевич, филология фанлари доктори, профессор. 
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: ЎзР ФА Ўзбек тили, адабиёт ва фолклори институти, DSc.02/30.12.2019.Fil.46.02  рақамли Илмий кенгаш.
Расмий оппонентлар: филология фанлари доктори, профессор Ёрматов Исомиддин Турғунович; филология фанлари доктори (DSc), профессор Сариев Санъат Матчонбоевич; филология фанлари доктори (DSc), профессор Ачилов Насим Камолович.
Етакчи ташкилот: Ўзбекистон Республикаси Фанлар Академиясининг Қорақалпоғистон бўлими.
Диссертация йўналиши: назарий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади Хоразм “Гўрўғли” туркумининг генезиси, етакчи мотив ва образлар тизимини типологик жиҳатдан ўрганиш, эпоснинг мустақил версия сифатидаги ўрнини аниқлаш, унинг бадиий тил хусусиятлари ва ижро усулларини таҳлил этиш ҳамда бошқа туркий халқлар версиялари билан қиёсий тадқиқини амалга оширишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
эпос шохобчаларининг ўғуз ёдномалари ва “Авесто” мифологияси билан муносабати очиб берилган ҳамда Хоразм воҳасига хос бўлган бахши, халфа ва қиссахонлар ижрочилигининг эпик анъаналарда тутган ўрни ва бадияти қиёсий тадқиқи бўйича аҳамиятли назарий хулосалар чиқарилган;
эпосдаги етакчи мотив ва образлар шу ҳудудда яшаган халқларнинг тарихи, қадим мифологик тасаввурлари билан узвий боғлиқ ҳолда шакллангани ва тараққий топганлиги, бу тасаввурлар эпос структураси ва бадииятига таъсир кўрсатганлиги қиёсий далилланган;
эпоснинг ёзма манбаларда акс этган мумтоз адабиётга хос ғазал, мухаммас, мусаддас ҳамда янги топилган 12 мисралик бандлардан ташкил топган шеърий шакллар илк бор таҳлил доирасига тортилиб, уларнинг аруз қоидалари асосида тадқиқи амалга оширилиб, мусиқавийлик билан узвий алоқадорлиги асосланган; 
туркман ва озарбайжон версиялари асосида “Гўрўғли” эпоси мотивларининг типологияси тўлиқ таҳлил қилиниб, мазкур ўхшашликларнинг туркий халқларнинг дини, тили, турмуш тарзи ва маросимларидаги муштарак жиҳатлар билан бевосита боғлиқлиги исботланган;
эпосда бадиий тасвир воситаларининг ўрни, эпик матнни ҳаракатга келтирувчи воқеалар тизими ҳамда бахши ва тингловчи ўртасидаги узвий мулоқотни таъминловчи инициал, медиал ва финал формулаларнинг вазифавий хусусиятлари асосланган ҳамда эпос тилининг лексик, фонетик, морфологик ва синтактик ресурсларининг асар бадииятини таъминлашдаги ўрни чуқур таҳлил қилиниб, насрий баёндаги бадиий маҳоратнинг ўзига хос жиҳатлари илмий асосда тадқиқ этилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. “Гўрўгли” эпосининг Хоразм версияси генезиси, типологияси ва бадиияти” мавзусини тадқиқ этиш бўйича олинган илмий натижалар асосида: 
диссертациянинг илмий хулоса ва мулоҳазаларидан Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Қорақалпоғистон бўлими Қорақалпоқ гуманитар фанлар илмий-тадқиқот институтида амалга оширилган ФА-Ф1-005 “Қорақалпоқ фолклоршунослиги ва адабиётшунослиги тарихини тадқиқ этиш” (2017-2020 йй.) мавзусидаги фундаментал илмий лойиҳада фойдаланилди (Қорақалпоқ гуманитар фанлар илмий-тадқиқот институтининг 2025-йил 3-апрелдаги 187/1-сон маълумотномаси). Хоразм ўзбеклари орасида қадимдан мавжуд бўлиб, бизгача оғзаки ва ёзма ҳолда етиб келган “Гўрўғли” достонлари тўлалигича бадиий манба сифатида таҳлил этилиши, “Гўрўғли” туркуми генезис жиҳатдан ўғуз эпосига мансублиги нуқтайи назаридан уни ўғуз архаик эпоси билан қиёслаш, унинг таркибидаги мифологик лавҳаларни илк бор “Авесто”га муносабатини белгилаш ҳамда “Гўрўғли” эпосининг Хоразм версиясини қардош туркий халқлар версиялари билан қиёсий равишда ўрганиш унинг таркибида ишлатилган мотивлар типологиясини ёритиш эпос генезисини ва тарқалиш доирасини аниқлашга оид асосий муаммоларни ечиб бериши ва бу, ўз навбатида, фолклоршуносликка муайян янгиликларни қўша олиши мумкинлиги борасидаги хулосаларидан қорақалпоқ фолклоршунослиги бўйича олиб борилаётган тадқиқотларда кенг фойдаланилган. Натижада, диссертация доирасида муомалага киритилган кўплаб янги маълумотлар қорақалпоқ фолклорига айрим асарларнинг сюжети, мотиви ва генезисини аниқлаштириш имконини берган;
“Гўрўғли” туркумидаги достонларнинг типологияси, тарқалиш ареали, бадиияти, Хоразм воҳасига хос бўлган туркум достонларнинг хусусиятлари борасидаги мулоҳазаларидан Хоразм Маъмун академиясида бажарилган А-ФА-2019-9 шифрли “Қадимий ёзма ва ноёб қўлёзма манбаларни тадқиқ қилиш, уларнинг рақамлаштирилган библиотекасини яратиш” мавзусидаги амалий лойиҳани бажаришда фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Фанлар академиясининг минтақавий бўлими – Хоразм Маъмун академиясининг 2025-йил 5-августдаги 197/2-25-сонли маълумотномаси). Натижада хулосалар мазкур лойиҳани бойитишга ва грант илмий базасининг тараққиётига хизмат қилган;
диссертациянинг натижалари, жумладан, Хоразм энг қадимги маданият ўчоқларидан бири бўлиб, унда яшаб келаётган халқларнинг этногенезиси мураккаб кечгани, шу сабабдан бу ердаги эпосга ушбу этногенетик жараёнлар катта таъсир кўрсатгани ҳамда ишда илк бора эпоснинг шаклланишидаги асосий таъсирлар минтақага боғлиқ бўлган янги даллиллар асосида ёритилиб, “Гўрўғли” туркумининг маҳаллий манбалари илмий жиҳатдан асослаб берилганлиги борасидаги илмий хулосалари Халқаро “Олтин мерос” хайрия жамоат фонди Хоразм вилояти бўлими фаолиятида фойдаланилиб келинмоқда (Халқаро “Олтин мерос” ХЖФ Хоразм вилояти бўлими 2025-йил 18-июндаги 113/42-сон маълумотномаси). Натижада, ушбу хулосалар Халқаро “Олтин мерос” ХЖФ Хоразм вилоят бўлими фаолияти халқ оғзаки ижодига оид қўлёзма ва ёзма манбалар изоҳларини такомиллаштириш имконини берган;
диссертациянинг натижалари, жумладан, эпоснинг ёзма манбалардаги мумтоз адабиётга хос бўлган ғазал, мухаммас, мусаддас ва янги топилган 12 мисралик бандлардан тузилган шеърий шаклларнинг таҳлил доирасига тортилиши ва уларнинг аруз қоидалари асосида ўрганилиши ҳамда мусиқавийлик билан алоқадорликнинг ёритилиши ҳам муҳим янгиликларни очиш имконини бериши исботланганлиги борасидаги илмий хулосалари Хоразм вилоят телерадиокомпанияси томонидан 2025-йил 10-январ куни эфирга узатилган “Ассалом, Хоразм!” дастурида фойдаланилди (Ўзбекистон миллий телерадиокомпаниясининг Хоразм вилояти телерадиоканали давлат муассасаси 2025-йил 26-февралдаги 202-сон маълумотномаси). Натижада, ушбу маълумотлар дастурни илмий-оммабоп услубда ёритилишига имкон берди ва томошабинларнинг халқ оғзаки ижоди бўйича тушунчаларининг бойишига эришилди.