Sadikova Nigora Majidovnaning
fan doktori (DSc) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): “Sal`monellez infeksiyasining oqibatlarini shakllanishida essensial mikroelementlar va immunologik yallig‘lanish markerlarining patogenetik ahamiyati” ixtisoslik shifri: 14.00.36 – Allergologiya va immunologiya (tibbiyot fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan: B2018.2.DSc/Tib320.
Ilmiy rahbar: Gulyamov Narimon Gulyamovich, tibbiyot fanlari doktori, professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Respublika ixtisoslashtirilgan epidemiologiya, mikrobiologiya, yuqumli va parazitar kasalliklar ilmiy-amaliy tibbiyot markazi.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa (muassasalar) nomi, IK raqami: Immunologiya va inson genomikasi instituti, DSc.02/30.12.2019.Tib.50.01.
Rasmiy opponentlar: Ibadova Gul`nara Alievna, tibbiyot fanlari doktori, professor; Nabieva Umida Pulatovna, tibbiyot fanlari doktori; Boboev Qodirjon Tuxtabaevich, tibbiyot fanlari doktori, professor.
Yetakchi tashkilot: Samarkand davlat tibbiyot universiteti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi: sal`monellez infeksiyasining turli klinik kechishida essensial mikroelementlar va immunologik yallig‘lanish markerlarining ahamiyatini aniqlashdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
ilk bor sal`monellyozning o‘tkir fazasida yallig‘lanish jarayonining kuchayishi sababli kichik maktab (7-14 yosh) va o‘smirlar (15-18 yosh) guruxidagi bolalarda O‘MP, SRO va EChT miqdorlarida o‘zgarishlar xamda yallig‘lanishga xos IL-6, IL-8, IFN-γ va IL-17A sitokinlari miqdorlari keskin ortishi aniqlangan;
ilk bor bolalarda sal`monellyoz infeksiyasida immun nomutanosibligining prognostik markyorlari sifatida xisoblangan sitokin balansining (IL-6/IL-10, IFN-γ/IL-13, IL-17A/IL-10) integral indekslari ko‘rsatkichlarida kasallik kechishiga xos o‘zgarishlar aniqlangan;
ilk bor sal`monellyozning cho‘zilgan kechishida ikkala yosh guruhlarida yallig‘lanishga qarshi IL-10 va IL-13 sitokinlar miqdorining ortishi sababli yallig‘lanishga xos sitokinlarning yallig‘lanishga qarshi sitokinlarga nisbati (IL-6/IL-10, IFN-γ/IL-13) kamayishi aniqlangan;
ilk bor sal`monellyoz infeksiyasida mikroelementlarning (Zn, Se, Fe, Co, Br va Cr) organizmda qayta taqsimlanishi sababli zardobda kamayishi va shaklli elementlarda ortishi, ya’ni mikroelementlarning immun va metabolik jarayonlarda faol ishtiroki isbotlangan;
ilk bor IL-10 sitokini miqdori IL-10 G-1082A (rs1800896) geni polimorfizmi GG- va GA genotiplari sababli yuqori bo‘lishi va IL-17A sitokini miqdori G-197A (rs2275913) geni polimorfizmi AA va GA genotiplari sababli o‘rtacha ortishi kasallikning nazorat qilinadigan yallig‘lanish reaksiyasiga xosligi, IL-17A va IL-10 yuqori miqdorlari esa kasallikning uzoq davom etishi uchun shart-sharoit yaratishi isbotlangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy etilishi.
Sal`monellyoz infeksiyasining turli klinik kechishida essensial mikroelementlar va immunologik yallig‘lanish markerlarining ahamiyatini aniqlash bo‘yicha olingan ilmiy natijalarga ko‘ra:
birinchi ilmiy yangilik: ilk bor sal`monellyozning o‘tkir fazasida yallig‘lanish jarayonining kuchayishi sababli kichik maktab (7-17 yosh) va o‘smirlar (15-18 yosh) guruxidagi bolalarda O‘MP, SRO va EChT miqdorlarida o‘zgarishlar hamda yallig‘lanishga xos IL-6, IL-8, IFN-γ va IL-17A sitokinlari miqdorlari keskin ortishi aniqlanganligi bo‘yicha «O‘tkir diareya kasalliklarini tashxislashda bakteriologik va PZR usullarining qiyosiy texnik-iqtisodiy xususiyatlari» va «Sal`monellyoz infeksiyasining oqibatlarini bashoratlashda endogen markerlar» uslubiy tavsiyanomasi ishlab chiqilgan (Respublika ixtisoslashtirilgan epidemiologiya, mikrobiologiya, yuqumli va parazitar kasalliklar ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Virusologiya ilmiy tekshirish instituti qoshidagi muvofiqlashtiruvchi ekspert kengashining 2024 yil 20 dekabrdagi 6-sonli xulosasi) bilan tasdiqlangan. Mazkur taklif Buxoro viloyati yuqumli kasalliklar shifoxonasi va Sirdaryo viloyati yuqumli kasalliklar shifoxonasiga 2023 yilda amaliyotlariga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi xuzuridagi ilmiy texnik kengashining 2025 yil 20 martdagi 14/30 ma’lumotnomasi); ijtimoiy samaradorligi: olingan natijalar bemorlarda sal`monellez infeksiyasining turli klinik kechishini o‘z vaqtida aniqlash, klinik-immunologik tashhislash, davolash taktikasini optimallashtirish, cho‘zilgan shakli rivojlanishini kamaytirish, tibbiy yordam sifatini oshirish, statsionarda davolanish muddatini qisqartirish va hayot sifatini yaxshilashga imkon yaratadi; iqtisodiy samaradorligi: ilmiy natijalarning Buxoro va Sirdaryo viloyatlari yuqumli kasalliklari shifoxonalari amaliy faoliyatlariga joriy etilishida o‘tkir diareya kasalliklarini tashxislashda bakteriologik va PZR usullarining qiyosiy texnik-iqtisodiy xususiyatlari aniqlash usulini qo‘llash etiologik omillarni PZR da aniqlash 11396508 iqtisodiy samaradorlik berishi va sal`monellez infeksiyasining oqibatlarini bashoratlashda endogen markerlarni aniqlash usulini qo‘llash xar bir bemorga nisbatan 1024186 so‘m iqtisodiy samaradorlik berishi asoslangan; xulosa: salmonellyozning o‘tkir fazasida yallig‘lanish jarayonining kuchayishi sababli kichik maktab va o‘smirlar guruxidagi bolalarda O‘MP, SRO va EChT miqdorlarida o‘zgarishlar xamda yallig‘lanishga xos IL-6, IL-8, IFN-γ va IL-17A sitokinlari miqdorlari keskin ortishi asoslangan;
ikkinchi ilmiy yangilik: ilk bor bolalarda sal`monellyoz infeksiyasida immun nomutanosibligining prognostik markyorlari sifatida xisoblangan sitokin balansining (IL-6/IL-10, IFN-γ/IL-13, IL-17A/IL-10) integral indekslari ko‘rsatkichlarida kasallik kechishiga xos o‘zgarishlar aniqlanganligi bo‘yicha «O‘tkir diareya kasalliklarini tashxislashda bakteriologik va PZR usullarining qiyosiy texnik-iqtisodiy xususiyatlari» va «Sal`monellyoz infeksiyasining oqibatlarini bashoratlashda endogen markerlar» uslubiy tavsiyanomasi ishlab chiqilgan (Respublika ixtisoslashtirilgan epidemiologiya, mikrobiologiya, yuqumli va parazitar kasalliklar ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Virusologiya ilmiy tekshirish instituti qoshidagi muvofiqlashtiruvchi ekspert kengashining 2024 yil 20 dekabrdagi 6-sonli xulosasi) bilan tasdiqlangan. Mazkur taklif Buxoro viloyati yuqumli kasalliklar shifoxonasi va Sirdaryo viloyati yuqumli kasalliklar shifoxonasiga 2023 yilda amaliyotlariga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi xuzuridagi ilmiy texnik kengashining 2025 yil 20 martdagi 14/30 ma’lumotnomasi); ijtimoiy samaradorligi: olingan natijalar bemorlarda sal`monellyoz infeksiyasining turli klinik kechishini o‘z vaqtida aniqlash, klinik-immunologik tashhislash, davolash taktikasini optimallashtirish, cho‘zilgan shakli rivojlanishini kamaytirish, tibbiy yordam sifatini oshirish, statsionarda davolanish muddatini qisqartirish va xayot sifatini yaxshilashga imkon yaratadi; iqtisodiy samaradorligi: ilmiy natijalarning Buxoro va Sirdaryo viloyatlari yuqumli kasalliklari shifoxonalari amaliy faoliyatlariga joriy etilishida o‘tkir diareya kasalliklarini tashxislashda bakteriologik va PZR usullarining qiyosiy texnik-iqtisodiy xususiyatlari aniqlash usulini qo‘llash etiologik omillarni PZR da aniqlash 11396508 iqtisodiy samaradorlik berishi va sal`monellyoz infeksiyasining oqibatlarini bashoratlashda endogen markerlarni aniqlash usulini qo‘llash xar bir bemorga nisbatan 1024186 so‘m iqtisodiy samaradorlik berishi asoslangan; xulosa: bolalar salmonellyoz infeksiyasida immun nomutanosibligining prognostik markyorlari sifatida xisoblangan sitokin balansining (IL-6/IL-10, IFN-γ/IL-13, IL-17A/IL-10) integral indekslari ko‘rsatkichlarida kasallik kechishiga xos o‘zgarishlar asoslangan;
uchinchi ilmiy yangilik: ilk bor sal`monellyozning cho‘zilgan kechishida ikkala yosh guruxlarida yallig‘lanishga qarshi IL-10 va IL-13 sitokinlar miqdorining ortishi sababli yallig‘lanishga xos sitokinlarning yallig‘lanishga qarshi sitokinlarga nisbati (IL-6/IL-10, IFN-γ/IL-13) kamayishi aniqlanganligi bo‘yicha «O‘tkir diareya kasalliklarini tashxislashda bakteriologik va PZR usullarining qiyosiy texnik-iqtisodiy xususiyatlari» va «Sal`monellyoz infeksiyasining oqibatlarini bashoratlashda endogen markerlar» uslubiy tavsiyanomasi ishlab chiqilgan (Respublika ixtisoslashtirilgan epidemiologiya, mikrobiologiya, yuqumli va parazitar kasalliklar ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Virusologiya ilmiy tekshirish instituti qoshidagi muvofiqlashtiruvchi ekspert kengashining 2024 yil 20 dekabrdagi 6-sonli xulosasi) bilan tasdiqlangan. Mazkur taklif Buxoro viloyati yuqumli kasalliklar shifoxonasi va Sirdaryo viloyati yuqumli kasalliklar shifoxonasida 2023 yilda amaliyotlariga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi xuzuridagi ilmiy texnik kengashining 2025 yil 20 martdagi 14/30 ma’lumotnomasi); ijtimoiy samaradorligi: olingan natijalar bemorlarda sal`monellez infeksiyasining turli klinik kechishini o‘z vaqtida aniqlash, klinik-immunologik tashhislash, davolash taktikasini optimallashtirish, cho‘zilgan shakli rivojlanishini kamaytirish, tibbiy yordam sifatini oshirish, statsionarda davolanish muddatini qisqartirish va hayot sifatini yaxshilashga imkon yaratadi; iqtisodiy samaradorligi: ilmiy natijalarning Buxoro va Sirdaryo viloyatlari yuqumli kasalliklari shifoxonalari amaliy faoliyatlariga joriy etilishida o‘tkir diareya kasalliklarini tashxislashda bakteriologik va PZR usullarining qiyosiy texnik-iqtisodiy xususiyatlari aniqlash usulini qo‘llash etiologik omillarni PZR da aniqlash 11396508 iqtisodiy samaradorlik berishi va sal`monellyoz infeksiyasining oqibatlarini bashoratlashda endogen markerlarni aniqlash usulini qo‘llash bir bemorga nisbatan 1024186 so‘m iqtisodiy samaradorlik berishi asoslangan; xulosa: salmonellyozning cho‘zilgan kechishida ikkala yosh guruxlarida yallig‘lanishga qarshi IL-10 va IL-13 sitokinlar miqdorining ortishi sababli yallig‘lanishga xos sitokinlarning yallig‘lanishga qarshi sitokinlarga nisbati (IL-6/IL-10, IFN-γ/IL-13) kamayishi asoslangan;
to‘rtinchi ilmiy yangilik: ilk bor sal`monellyoz infeksiyasida mikroelementlarning (Zn, Se, Fe, Co, Br va Cr) organizmda qayta taqsimlanishi sababli zardobda kamayishi va shaklli elementlarda ortishi, ya’ni mikroelementlarning immun va metabolik jarayonlarda faol ishtiroki isbotlanganligi bo‘yicha «O‘tkir diareya kasalliklarini tashxislashda bakteriologik va PZR usullarining qiyosiy texnik-iqtisodiy xususiyatlari» va «Sal`monellyoz infeksiyasining oqibatlarini bashoratlashda endogen markerlar» uslubiy tavsiyanomasi ishlab chiqilgan (Respublika ixtisoslashtirilgan epidemiologiya, mikrobiologiya, yuqumli va parazitar kasalliklar ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Virusologiya ilmiy tekshirish instituti qoshidagi muvofiqlashtiruvchi ekspert kengashining 2024 yil 20 dekabrdagi 6-sonli xulosasi) bilan tasdiqlangan. Mazkur taklif Buxoro viloyati yuqumli kasalliklar shifoxonasi va Sirdaryo viloyati yuqumli kasalliklar shifoxonasiga 2023 yilda amaliyotlariga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi xuzuridagi ilmiy texnik kengashining 2025 yil 20 martdagi 14/30 ma’lumotnomasi); ijtimoiy samaradorligi: olingan natijalar bemorlarda sal`monellez infeksiyasining turli klinik kechishini o‘z vaqtida aniqlash, klinik-immunologik tashhislash, davolash taktikasini optimallashtirish, cho‘zilgan shakli rivojlanishini kamaytirish, tibbiy yordam sifatini oshirish, statsionarda davolanish muddatini qisqartirish va xayot sifatini yaxshilashga imkon yaratadi; iqtisodiy samaradorligi: ilmiy natijalarning Buxoro va Sirdaryo viloyatlari yuqumli kasalliklari shifoxonalari amaliy faoliyatlariga joriy etilishida o‘tkir diareya kasalliklarini tashxislashda bakteriologik va PZR usullarining qiyosiy texnik-iqtisodiy xususiyatlari aniqlash usulini qo‘llash etiologik omillarni PZR da aniqlash 11396508 iqtisodiy samaradorlik berishi va sal`monellez infeksiyasining oqibatlarini bashoratlashda endogen markerlarni aniqlash usulini qo‘llash xar bir bemorga nisbatan 1024186 so‘m iqtisodiy samaradorlik berishi asoslangan; xulosa: salmonellyoz infeksiyasida mikroelementlarning (Zn, Se, Fe, Co, Br va Cr) organizmda qayta taqsimlanishi sababli zardobda kamayishi va shaklli elementlarda ortishi, ya’ni mikroelementlarning immun va metabolik jarayonlarda faol ishtiroki asoslangan;
beshinchi ilmiy yangilik: ilk bor IL-10 sitokini miqdori IL-10 G-1082A (rs1800896) geni polimorfizmi GG- va GA genotiplari sababli yuqori bo‘lishi va IL-17A sitokini miqdori G-197A (rs2275913) geni polimorfizmi AA va GA genotiplarisababli o‘rtacha ortishi kasallikning nazorat qilinadigan yallig‘lanish reaksiyasiga xosligi, IL-17A va IL-10 yuqori miqdorlari esa kasallikning uzoq davom etishi uchun shart-sharoit yaratishi isbotlanganligi bo‘yicha «O‘tkir diareya kasalliklarini tashxislashda bakteriologik va PZR usullarining qiyosiy texnik-iqtisodiy xususiyatlari» va «Sal`monellyoz infeksiyasining oqibatlarini bashoratlashda endogen markerlar» uslubiy tavsiyanomasi ishlab chiqilgan (Respublika ixtisoslashtirilgan epidemiologiya, mikrobiologiya, yuqumli va parazitar kasalliklar ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Virusologiya ilmiy tekshirish instituti qoshidagi muvofiqlashtiruvchi ekspert kengashining 2024 yil 20 dekabrdagi 6-sonli xulosasi) bilan tasdiqlangan. Mazkur taklif Buxoro viloyati yuqumli kasalliklar shifoxonasi va Sirdaryo viloyati yuqumli kasalliklar shifoxonasiga 2023 yilda amaliyotlariga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi xuzuridagi ilmiy texnik kengashining 2025 yil 20 martdagi 14/30 ma’lumotnomasi); ijtimoiy samaradorligi: olingan natijalar bemorlarda sal`monellez infeksiyasining turli klinik kechishini o‘z vaqtida aniqlash, klinik-immunologik tashhislash, davolash taktikasini optimallashtirish, cho‘zilgan shakli rivojlanishini kamaytirish, tibbiy yordam sifatini oshirish, statsionarda davolanish muddatini qisqartirish va xayot sifatini yaxshilashga imkon yaratadi; iqtisodiy samaradorligi: ilmiy natijalarning Buxoro va Sirdaryo viloyatlari yuqumli kasalliklari shifoxonalari amaliy faoliyatlariga joriy etilishida o‘tkir diareya kasalliklarini tashxislashda bakteriologik va PZR usullarining qiyosiy texnik-iqtisodiy xususiyatlari aniqlash usulini qo‘llash etiologik omillarni PZR da aniqlash 11396508 iqtisodiy samaradorlik berishi va sal`monellez infeksiyasining oqibatlarini bashoratlashda endogen markerlarni aniqlash usulini qo‘llash xar bir bemorga nisbatan 1024186 so‘m iqtisodiy samaradorlik berishi asoslangan; xulosa: IL-10 sitokini miqdori IL-10 G-1082A (rs1800896) geni polimorfizmi GG- va GA genotiplari sababli yuqori bo‘lishi va IL-17A sitokini miqdori G-197A (rs2275913) geni polimorfizmi AA va GA genotiplarisababli o‘rtacha ortishi kasallikning nazorat qilinadigan yallig‘lanish reaksiyasiga xosligi, IL-17A va IL-10 yuqori miqdorlari esa kasallikning uzoq davom etishi uchun shart-sharoit yaratishi asoslangan.
