Амиров Ойбек Олимжоновичнинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.  Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган тармоғи номи): «Ўзбекистон кавш қайтарувчи ҳайвонларининг ҳазм тизими нематодалари», 03.00.06 – Зоология  (биология фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.3.DSc/В134.
Илмий маслаҳатчи: Кучбоев Абдурахим Эргашевич, биология фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Зоология институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассасалар номи, ИК рақами: Зоология институти, DSc.05/2025.27.12.B.22.01. 
Расмий оппонентлар: Сапаров Қаландар Абдуллаевич, биология фанлари доктори, профессор; Сафаров Алишер Абдуқаҳор ўғли, биология фанлари доктори, доцент; Хуррамов Алишер Шукурович, биология фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Ўзбекистон миллий университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: Ўзбекистон кавш қайтарувчи ҳайвонлари ҳазм тизими нематодаларининг таксономияси, филогенияси ва нематодоз инвазиясига қарши кураш чора-тадбирларини такомиллаштиришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
Ўзбекистон кавш қайтарувчи ҳайвонларининг ҳазм тизимида 2 та синф, 2 та туркум, 9 та оила, 16 та авлодга мансуб 43 тур нематода аниқланган;
Haemonchus, Marshallagia, Orloffia, Ostertagia, Teledorsagia авлодларининг морфологик кўрсаткичлари асосида, уларнинг rДНК ва mtДНК генлари молекуляр-генетик тавсифланган;
Haemonchidae оиласига мансуб нематода турлари филогенетик таҳлил қилиниб, уларнинг келиб чиқиши ва ўзаро эволюцион боғлиқлик муносабатлари очиб берилган;
кавш қайтарувчи ҳайвонларнинг нематодоз билан зарарланиши ёш кўрсаткичларига ва фасллар мавсумига боғлиқ ҳолда ўзгариши исботланган;
ҳайвонлар нематодозларининг эпизоотик жараёни мониторинг қилиниб, касаллик қўзғатувчиларининг тур ва турлараро муносабатлари очиб берилган;
қўйларда Haemonchus contortus турига хос моноинвазия ҳолатида гемоглобин ва оқсил миқдори камайиши аниқланиб, иммунитет тизими фаолияти сусайишига олиб келиши асосланган;
Haemonchus contortus ва Marshallagia dentispicularis турларининг mtДНКси тўлиқ геном тузилиш кетма-кетлиги таҳлил қилиниб, H. contortus турининг митохондриал геномида 35 та ва M. dentispicularis митохондриал геномида 58 та генетик соҳа аниқланган;
праймерлар дизайни асосида турга хос маркерлар яратилган ва ПЗР технологияси ёрдамида асосий нематодозларнинг ДНК-диагностика усули ишлаб чиқилган;
уй кавш қайтарувчи ҳайвонлар ҳазм тизими нематодаларига қарши антигельминтик таъсирга эга маҳаллий ўсимликлардан ажратиб олинган экстрактлар (Ferula foetida, Acroptilan repens, Persica vulgaris) 88,7–92,2 % ва 2-пропидамизол 96 % ҳамда 2-ацетамизол 97 % кимёвий препаратларининг 86,9–87,3 % биологик самарадорлиги аниқланган;
Ўзбекистон кавш қайтарувчи ҳайвонлари ҳазм тизими нематодаларининг маълумотлар базаси яратилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Ўзбекистондаги кавш қайтарувчи ҳайвонларнинг ҳазм қилиш тизими нематодалари бўйича олинган илмий натижалар асосида:
уй кавш қайтарувчи ҳайвонлар ҳазм тизимидаги асосий нематодозларга қарши курашда антигельминтик хусусиятга эга бўлган 3 та тур (Ferula foetida, Acroptilan repens, Persica vulgaris) ўсимликларнинг илдиз ва ер устки қисмларидан ажратилиб, ишлаб чиқилган воситага (Гельминтларга қарши таъсирга эга ўсимликлардан олинган восита) Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги ҳузуридаги Интеллектуал мулк агентлигидан ихтирога патенти олинган (Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги ҳузуридаги интеллектуал мулк агентлигининг 2022 йил 31 майдаги № IAP 06935 рақамли ихтиро патенти). Натижада, яратилган мазкур экстрактлар уй кавш қайтарувчилар нематодозларини 92,2%, 89,3% ва 88,7% гача бартараф этиш ва уларнинг маҳсулдорлик кўрсаткичини ошириш имконини берган;
кавш қайтарувчилар ҳазм тизими органларининг асосий нематодозларига қарши Альбендазол субстанцияси 98%, Медамин субстанцияси 98 %, 2-ацетамизол субстанцияси 97% бўлган 3 хил кимёвий антигельминт препаратларни қўллаш юзасидан ишлаб чиқилган амалий тавсиялар Ўзбекистон Республикаси Ветеринария ва чорвачиликни ривожлантириш қўмитаси амалиётига жорий қилинган (Ўзбекистон Республикаси Ветеринария ва чорвачиликни ривожлантириш қўмитасининг 2024 йил 23 декабрдаги 02/23-30-74-сон маълумотномаси). Натижада, антигельминтик препаратлар юқори биологик самара (86,9–87,3%) бериши аниқланиб, ҳайвонларнинг маҳсулдорлик кўрсаткичини ошириш имконини берган;
Haemonchidae оиласига мансуб нематода турларининг нуклеотидлар кетма-кетлиги бўйича олинган маълумотлар Biotexnologik axborotlar milliy markazi (NSBI, https://blast.ncbi.nlm.nih.gov/) базасига жойлаштирилган. Натижалар асосида, M. marshalli - KX929996, M. occidentalis - KX929997, T. circumcincta - KX929991, Teladorsagia trifurcata - KX929992, T. davtiani - KX929993, Ostertagia ostertagi – KX929994, O. lyrata - KX929995, O. gruhneri – MF351872, H. placei - KC503916, H. contortus - KC503915 турларининг идентификация рақамлари олинган ва улар халқаро миқёсида турларни аниқлаш ҳамда филогениясини ўрганиш имконини берган.