Bozorov Shaxobjon Ismat o‘g‘lining
falsafa doktori (PhD) dissertasiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertasiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): “Birlamchi bosh og‘riqlaridagi uyqu buzilishlarining erta diagnostikasi va profilaktikasi”, 14.00.13 – Nevrologiya (tibbiyot fanlari).
Dissertasiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: № B2023.4.PhD/Tib4078.
Ilmiy rahbar: Tolibov Dilshod Sirojovich tibbiyot fanlari doktori, dotsent
Dissertasiya bajarilgan muassasa nomi: Buxoro davlat tibbiyot instituti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Abu Ali ibn Sino nomidagi Buxoro davlat tibbiyot instituti, DSc.06/2025.27.12.Tib.05.02.
Rasmiy opponentlar: Djurabekova Aziza Taxirovna, tibbiyot fanlari doktori, professor; Aliqulova Nigora Abdukadirovna, tibbiyot fanlari doktori, professor.
Yetakchi tashkilot: Qirg‘iziston davlat tibbiyot universiteti.
Dissertasiya yo‘nalishi: amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqodning maqsadi: birlamchi bosh og‘riqlari mavjud bemorlarda uyqu buzilishlari uchrashini aniqlash va uni klinik-laborator xususiyatlarini baholash, ularni erta diagnostika qilish mezonlarini ishlab chiqish hamda uyqu buzilishlarini profilaktika qilishga qaratilgan kompleks yondashuvning samaradorligini baholash.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
birlamchi bosh og‘riqlarida uyqu buzilishlarining klinik og‘irligi bosh og‘riq nozologik shakliga bog‘liq ekanligi hamda ushbu buzilishlar elektroensefalografiya va polisomnografiya ma’lumotlarining qiyosiy tahlili orqali neyrofiziologik jihatdan tasdiqlanishi asoslangan;
birlamchi bosh og‘riqlari bilan og‘rigan bemorlarda uyqu buzilishlarining rivojlanishi melatonin va serotonin gormonlari miqdorining pasayishi bilan ishonchli teskari korrelyasion bog‘liq ekanligi aniqlanib, neyroendokrin disbalans uyqu–bosh og‘riq patogenezida mustaqil va ahamiyatli mexanizm sifatida isbotlangan;
birlamchi bosh og‘riqlari bilan og‘rigan bemorlarda uyqu buzilishlarining erta paraklinik belgilari kompleks baholanib, ular asosida uyqu buzilishlarini klinik jihatdan ifodalangan bosqichga o‘tishidan oldin aniqlash imkonini beruvchi erta diagnostika mezonlarining samaradorligi isbotlangan;
birlamchi bosh og‘riqlari bilan og‘rigan bemorlarda uyqu buzilishlarini profilaktika qilishga qaratilgan farmakologik, nemedikamentoz va neyromodulyasion yondashuvlarni o‘z ichiga olgan kompleks chora-tadbirlar tizimi ishlab chiqilgan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi.
Birlamchi bosh og‘riq kasalligi mavjud bemorlarni klinik baholash va davolash dinamikasi bo‘yicha olingan ilmiy natijalar asosida:
birinchi ilmiy yangilik. birlamchi bosh og‘riqlarida uyqu buzilishlarining klinik og‘irligi bosh og‘riq nozologik shakliga bog‘liq ekanligi hamda ushbu buzilishlar elektroensefalografiya va polisomnografiya ma’lumotlarining qiyosiy tahlili orqali neyrofiziologik jihatdan tasdiqlanishi asoslanganligi bo‘yicha «Birlamchi bosh og‘rig‘i mavjud bemorlarda uyqu buzilishini erta tashxislash usullari» nomli uslubiy tavsiyanoma tasdiqlangan (Abu Ali ibn Sino Buxoro davlat tibbiyot instituti Ekspert kengashining 2025 yil 28 martdagi 25-m/064-sonli ma’lumotnomasi). Tadqiqot natijasi bemorlarda klinik-nevrologik xususiyatlarni ochib berish imkonini bergan. Birlamchi bosh og‘rig‘i uyqu buzilishi mavjud bemorlarda klinik- nevrologik xususiyatlarni o‘rganish, vegetativ buzilishlarni erta tashxislash va davolash muddatlarini qisqartirish, profilaktik yordam sifatini oshirish, mazkur kasalliklarni reabilitatsiyasida fizioterapiya, psixoterapiyadan foydalanishni yo‘lga qo‘yish, hamda kasallik asoratlarini oldini olish bo‘yicha olingan tadqiqot natijalapi Buxoro shaxar tibbiyot biplashmaci, Toshkent tibbiyot akademiyasi ko‘p tarmoqli klinikasi nevrologiya bo‘limlapi amaliy faoliyatiga tadbiq qilingan (Cog‘liqni caqlash vazipligining 2025 yil 7 iyuldagi 21 conli xulocaci). Ijtimoiy samaradorligi: birlamchi bosh og‘riqlarda uyqu buzilishlarini erta aniqlashda xronobiologik va gormonal markerlari aniqlanib, bosh og‘riqlar va uyqu bilan bog‘liq kasalliklarni erta bosqichda aniqlash imkonini yaratdi, bu kasallikni o‘z vaqtida tashxislash va maqsadli davolash orqali bemorlarning hayot sifatini oshirish, ish qobiliyatini saqlab qolish va nogironlik holatlarini kamaytirishga erishildi. Iqtisodiy samaradorligi: xronobiologik va gormonal markerlar asosida uyqu buzilishlari va birlamchi bosh og‘riqlarni erta aniqlash iqtisodiy jihatdan ham samarali bo‘lib, erta tashxis qo‘yish orqali instrumental tekshiruvlar va uzoq muddatli statsionar davolashga ehtiyojlarning qisqarishi hisobidan 1050000 iqtisod qilishga erishildi. Xulosa: birlamchi bosh og‘riqlarda uyqu buzilishlarini erta aniqlashda xronobiologik va gormonal markerlardan foydalanishning samaradorligi dastlabki bosqichlarida aniq tashxis qo‘yish va maqsadli davolash orqali 1 bemor uchun byudjet mablag‘lari hisobidan 1320000 so‘mga va byudjetdan tashqari mablag‘larni 520000 so‘mga iqtisod qilish imkonini berdi.
ikkinchi ilmiy yangilik. birlamchi bosh og‘riqlari bilan og‘rigan bemorlarda uyqu buzilishlarining rivojlanishi melatonin va serotonin gormonlari miqdorining pasayishi bilan ishonchli teskari korrelyasion bog‘liq ekanligi aniqlanib, neyroendokrin disbalans uyqu–bosh og‘riq patogenezida mustaqil va ahamiyatli mexanizm sifatida isbotlanganligi bo‘yicha «Birlamchi bosh og‘rig‘i mavjud bemorlarda uyqu buzilishini erta tashxislash usullari» nomli uslubiy tavsiyanoma tasdiqlangan (Abu Ali ibn Sino Buxoro davlat tibbiyot instituti Ekspert kengashining 2025 yil 28 martdagi 25-m/064-sonli ma’lumotnomasi). Tadqiqot natijasi bemorlarda klinik-nevrologik xususiyatlarni ochib berish imkonini bergan. Birlamchi bosh og‘rig‘i uyqu buzilishi mavjud bemorlarda klinik-nevrologik xususiyatlarni o‘rganish, vegetativ buzilishlarni erta tashxislash va davolash muddatlarini qisqartirish, profilaktik yordam sifatini oshirish, mazkur kasalliklarni reabilitatsiyasida fizioterapiya, psixoterapiyadan foydalanishni yo‘lga qo‘yish, hamda kasallik asoratlarini oldini olish bo‘yicha olingan tadqiqot natijalapi Buxoro shaxar tibbiyot biplashmaci, Toshkent tibbiyot akademiyasi ko‘p tarmoqli klinikasi nevrologiya bo‘limlapi amaliy faoliyatiga tadbiq qilingan (Cog‘liqni caqlash vazipligining 2025 yil 7 iyuldagi 21 conli xulocaci). Iqtisodiy samaradorligi: uyqu buzilishi va bosh og‘riqlar o‘rtasidagi bog‘liqlikni melatonin va serotonin darajalari bilan aniqlash kasalliklarni erta tashxislash imkonini yaratib, klinik simptomlarni, labarator taxlil ko‘rsatkichi erta aniqlanganda bemorlarning statsionarga murojaatlar soni 3 martaga kamaydi, mutaxassis ko‘rigi va standart bo‘yicha bajariladigan boshqa laborator tahlillar soni 2 martaga qisqarishi hisobidan 125300 so‘m, byudjetdan tashqari 112300 so‘m miqdordagi xarajat iqtisod qilingan. Xulosa: kasalliklarni erta aniqlash va maqsadli davolash natijasida bemorlarning hayot sifati oshdi, asoratlar soni kamaydi va tibbiy yordam samaradorligi oshishi hisobidan statsionarga murojaatlar va ortiqcha tahlillar soni qisqarishi hisobiga 237600 so‘m mablag‘ iqtisod qilindi.
uchinchi ilmiy yangilik. birlamchi bosh og‘riqlari bilan og‘rigan bemorlarda uyqu buzilishlarining erta paraklinik belgilari kompleks baholanib, ular asosida uyqu buzilishlarini klinik jihatdan ifodalangan bosqichga o‘tishidan oldin aniqlash imkonini beruvchi erta diagnostika mezonlarining samaradorligi isbotlanganligi bo‘yicha «Birlamchi bosh og‘rig‘i mavjud bemorlarda uyqu buzilishini erta tashxislash usullari» nomli uslubiy tavsiyanoma tasdiqlangan (Abu Ali ibn Sino Buxoro davlat tibbiyot instituti Ekspert kengashining 2025 yil 28 martdagi 25-m/064-sonli ma’lumotnomasi). Tadqiqot natijasi bemorlarda klinik-nevrologik xususiyatlarni ochib berish imkonini bergan. Birlamchi bosh og‘rig‘i uyqu buzilishi mavjud bemorlarda klinik- nevrologik xususiyatlarni o‘rganish, vegetativ buzilishlarni erta tashxislash va davolash muddatlarini qisqartirish, profilaktik yordam sifatini oshirish, mazkur kasalliklarni reabilitatsiyasida fizioterapiya, psixoterapiyadan foydalanishni yo‘lga qo‘yish, hamda kasallik asoratlarini oldini olish bo‘yicha olingan tadqiqot natijalapi Buxoro shaxar tibbiyot biplashmaci, Toshkent tibbiyot akademiyasi ko‘p tarmoqli klinikasi nevrologiya bo‘limlapi amaliy faoliyatiga tadbiq qilingan (Cog‘liqni caqlash vazipligining 2025 yil 7 iyuldagi 21 conli xulocaci). Iqtisodiy samaradorligi: xronobiologik ritmlar o‘zgarishlari bilan birlamchi bosh og‘riq og‘irligi va davomiyligi o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlash orqali kasallikni erta baholash va individual profilaktika choralarini belgilash imkoni yaratildi. Natijada bemorlarning statsionarga murojaatlari 2 martaga, ortiqcha instrumental va laborator tahlillar soni esa kamida 1,5–2 martaga qisqardi. Bu hisobdan sog‘liqni saqlash tizimida 198400 so‘m, byudjetdan tashqari mablag‘larda esa 143600 so‘m iqtisod qilindi. Xulosa: iqtisodiy jihatdan esa statsionarga murojaatlar hamda ortiqcha instrumental va laborator tahlillar sonining qisqarishi hisobiga sog‘liqni saqlash tizimida 398400 so‘m, byudjetdan tashqari mablag‘larda esa 243600 so‘m iqtisod qilish imkonini bergan.
to‘rtinchi ilmiy yangilik. birlamchi bosh og‘riqlari bilan og‘rigan bemorlarda uyqu buzilishlarini profilaktika qilishga qaratilgan farmakologik, nemedikamentoz va neyromodulyasion yondashuvlarni o‘z ichiga olgan kompleks chora-tadbirlar tizimi ishlab chiqilganligi bo‘yicha «Birlamchi bosh og‘rig‘i mavjud bemorlarda uyqu buzilishini erta tashxislash usullari» nomli uslubiy tavsiyanoma tasdiqlangan (Abu Ali ibn Sino Buxoro davlat tibbiyot instituti Ekspert kengashining 2025 yil 28 martdagi 25-m/064-sonli ma’lumotnomasi). Tadqiqot natijasi bemorlarda klinik-nevrologik xususiyatlarni ochib berish imkonini bergan. Birlamchi bosh og‘rig‘i uyqu buzilishi mavjud bemorlarda klinik- nevrologik xususiyatlarni o‘rganish, vegetativ buzilishlarni erta tashxislash va davolash muddatlarini qisqartirish, profilaktik yordam sifatini oshirish, mazkur kasalliklarni reabilitatsiyasida fizioterapiya, psixoterapiyadan foydalanishni yo‘lga qo‘yish, hamda kasallik asoratlarini oldini olish bo‘yicha olingan tadqiqot natijalapi Buxoro shaxar tibbiyot biplashmaci, Toshkent tibbiyot akademiyasi ko‘p tarmoqli klinikasi nevrologiya bo‘limlapi amaliy faoliyatiga tadbiq qilingan (O‘zbekicton Pecpublikaci Cog‘liqni caqlash vazipligining 2025 yil 7 iyuldagi 21 conli xulocaci). Iqtisodiy samaradorligi: individual profilaktik va reabilitatsion dasturlarning joriy etilishi ortiqcha instrumental tekshiruvlar, davolash usullari va uzoq muddatli statsionar davolanishga ehtiyojni qisqartirish orqali bir nafar bemor hisobiga 1255000 so‘mga iqtisod qilishga erishilgan. Xulosa: klinik, nevrologik va laborator ko‘rsakichlar ma’lumotlariga asoslanib bosh og‘rig‘i va uyqu buzilishidan keyingi asoratlarni bemorlarda erta bashoratlash va profilaktik algoritmini qo‘llash kasallikni oldini olish tadbirlarini ishlab chiqishda muhim ahamiyat kasb etadi.
