Kuldasheva Yayrahon Mirzakarimovnaning
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumot.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): «O‘tkir qo‘shaloq bosh miya ikkilamchi shikastlanishlarida gormonal statusni prognozlash va profilaktikasi» 14.00.03 – Endokrinologiya (tibbiyot fanlari).
Dissertatsiya mavzusining ro‘yxatga olish raqami: B202l.1.PhD/Tib1815.
Ilmiy rahbar: Xaydarova Feruza Alimovna, tibbiyot fanlari doktori, professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Andijon davlat tibbiyot instituti.
IK faoliyat yuritayotgan muassasa nomi, IK raqami: Andijon davlat tibbiyot instituti, DSc.06/2025.27.12.Tib.02.03.
Rasmiy opponentlar: Shagazatova Barno Xabibullaevna, tibbiyot fanlari doktori, professor; Rustam Bafoevich Hazratkulov, tibbiyot fanlari doktori (DSc), katta ilmiy xodim.
Yetakchi tashkilot: Buhoro davlat tibbiyot instituti.
Dissertatsiya mavzusi: amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi: ikkilamchi miya shikastlanishi bilan og‘rigan bemorlarda qo‘shma bosh miya jarohati prognozi va natijasiga statistik jihatdan sezilarli ta’sir ko‘rsatadigan omillarni aniqlash va shaxsiylashtirilgan prognoz modelini ishlab chiqishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
ilk bor qo‘shaloq bosh miya jarohati BMJ va miyaning ikkilamchi shikastlanishi bo‘lgan bemorlarda, og‘irlik darajasi va uzoq muddatli davrdagi dinamikasini hisobga olgan holda, S100-β neyromarkerining kompleks klinik-laborator va instrumental tekshiruvi asosida uning bo‘sag‘a darajasidagi prognostik ahamiyatga ega qiymati >1,5 mkg/l ekanligi aniqlangan;
BMJning o‘tkir va surunkali bosqichlarida S100-β neyromarkeri darajasi bilan qonning gormonal ko‘rsatkichlari va bosh miya neyrovizuallashuvi natijalari o‘rtasida ishonchli bog‘liqlikligining miya ikkilamchi shikastlanishi markeri sifatidagi roli isbotlangan;
BMJning o‘tkir davrida suv-elektrolit muvozanati buzilgan bemorlarda gipotalamo-gipofizar tizimning yaqqol disfunksiyasi rivojlanishida holat renin-al`dosteron tizimining faollashuvi fonida AKTG, STG, IFR-1, TTG, LG, FSG hamda jinsiy gormonlar miqdorining pasayishi bilan namoyon bo‘lishi aniqlangan;
ilk bor BMJdan keyingi uzoq muddatli davrda o‘sish gormoni tanqisligi, gipogonadotrop gipogonadizm va ikkilamchi gipotireozning yuqori chastotasi S100-β ning yuqori darajasi bilan bog‘liqligi asosida neyromarker, gormonal va MRT ma’lumotlari integratsiyasiga tayangan neyroendokrin asoratlarni erta tashxislash algoritmi ishlab chiqilgan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi.
Bosh miyaning qo‘shma shikastlanishi va ikkilamchi miya shikastlanishi bo‘lgan bemorlarni o‘z vaqtida tashxislash bo‘yicha olingan natijalar sog‘liqni saqlash amaliyotiga joriy etildi:
birinchi ilmiy yangilik: ilk bor qo‘shaloq bosh miya jarohati BMJ va miyaning ikkilamchi shikastlanishi bo‘lgan bemorlarda, og‘irlik darajasi va uzoq muddatli davrdagi dinamikasini hisobga olgan holda, S100-β neyromarkerining kompleks klinik-laborator va instrumental tekshiruvi asosida uning bo‘sag‘a darajasidagi prognostik ahamiyatga ega qiymati >1,5 mkg/l ekanligi aniqlanganligi Andijon davlat tibbiyot instituti kengashining 27.08.2025 yidagi yig‘ilishida №01-son bilan tasdiqlangan “Bosh miyaning o‘tkir qo‘shma shikastlanishlarida gormonal o‘zgarishlar: birlamchi bo‘g‘in shifokori amaliyotida diagnostika va profilaktika xususiyatlari” uslubiy tafsiynoma mazmuniga singdirilgan va bu ikki viloyatda ish amaliyotiga joriy etildi: Akademik Yo.X.To‘raqulov nomidagi RIXIATM Farg‘ona filialida (21.07.2025 y.) va Akademik Yo.X.To‘raqulov nomidagi RIXIATM Namangan filialida (03.07.2025 y.) (O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy texnik kengashning 2025 yil 07.10 dagi 26-sonli bayonnomasi). Ijtimoiy samaradorlik: Neyromarker darajalarini aniqlashni joriy etish orqali S100- b. bosh miyaning ikkilamchi shikastlanishi bilan BMJ qo‘shma bo‘lgan bemorlarda yaqin posttravmatik davrda neyroendokrin disfunksiya (NED) va nevrologik asoratlar rivojlanish xavfini o‘z vaqtida aniqlash imkonini beradi va shu bilan o‘limni kamaytiradi. Iqtisodiy samaradorlik: Davolashning yaqin davrida bosh miyaning ikkilamchi shikastlanishi bilan BMJ qo‘shma bo‘lgan bemorlarda NED rivojlanish xavfini erta tashxislash takroriy jarrohlik davolash xarajatlarini tejashga yordam beradi. Shunday qilib, agar bosh miyaning ikkilamchi shikastlanishi bilan qo‘shma BMJ bo‘lgan bitta bemorni jarrohlik yo‘li bilan davolash narxi 15 dan 20 million so‘mgacha bo‘lsa, bitta bemorni takroriy jarrohlik yo‘li bilan davolash ham 30 dan 40 million so‘mgacha bo‘ladi. Bosh miyaning ikkilamchi shikastlanishi bilan qo‘shma BMJ bo‘lgan bitta bemorni 10 kunga kasalxonaga yotqizish bilan keyingi reabilitatsiya va konservativ davolash narxi 7 dan 10 million so‘mgacha, o‘rtacha 8,5 million so‘mni tashkil qiladi. Xulosa: davolash boshlangandan keyingi yaqin davrda bosh miyaning ikkilamchi zararlanishi bilan BMJ qo‘shma bo‘lgan bemorlarda NED rivojlanish xavfini o‘z vaqtida aniqlash ularning holatini neyromarker S100- b yordamida monitoring qilish imkonini berdi, bu esa bitta bemorni tekshirish va davolashda 37 milliondan 50 million so‘mgacha tejashga olib keldi;
ikkinchi ilmiy yangilik: BMJning o‘tkir va surunkali bosqichlarida S100-β neyromarkeri darajasi bilan qonning gormonal ko‘rsatkichlari va bosh miya neyrovizuallashuvi natijalari o‘rtasida ishonchli bog‘liqlikligining miya ikkilamchi shikastlanishi markeri sifatidagi roli isbotlanganligi Andijon davlat tibbiyot instituti kengashining 27.08.2025 yidagi yig‘ilishida №01-son bilan tasdiqlangan “Bosh miyaning o‘tkir qo‘shma shikastlanishlarida gormonal o‘zgarishlar: birlamchi bo‘g‘in shifokori amaliyotida diagnostika va profilaktika xususiyatlari” uslubiy tafsiynoma mazmuniga singdirilgan bu ikki mintaqada ish amaliyotiga joriy etildi, RIXIATM Farg‘ona filialida (21.07.2025 y.) va RIXIATM Namangan filialida (03.07.2025 y.) (O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy texnik kengashning 2025 yil 07.10dagi 26-sonli bayonnomasi). Ijtimoiy samaradorlik:. Qo‘shma bosh miya jarohati va ikkilamchi miya shikastlanishi bo‘lgan bemorlarda S100-b neuromarkeri, qonning biokimyoviy va gormonal ko‘rsatkichlari, bosh miya va gipofizning MSKT tekshiruvini kompleks baholash, neyroendokrin disfunksiya rivojlanishi xavf omillarini to‘liq hisobga olishga yordam beradi, bu esa aholining zamonaviy tibbiy texnologiyalar hamda monitoring va davolashning yangi usullaridan foydalanish imkoniyatini oshirdi. Iqtisodiy samaradorlik: Bosh miyaning ikkilamchi zararlanishi bilan BMJ qo‘shma bo‘lgan bemorlarda NEDni erta tashxislashda kuzatuvning erta va kechki davrlarida bir qator asoratlarni davolashga sarflanadigan mablag‘lar kamayadi. Shunday qilib, agar BMJ bilan og‘rigan bemorlarning shifoxonadagi o‘rinlarining o‘rtacha kunlik narxi o‘rtacha 900 ming so‘mni tashkil etsa, BMJ va bosh miyaning ikkilamchi shikastlanishida - u 1 million 800 ming so‘mni tashkil etadi, bu 2 baravar qimmat. Xulosa: Neyromarkerni kompleks baholash S100- b. , qonning biokimyoviy va gormonal ko‘rsatkichlari, erta va kechki kuzatuv davrida ikkilamchi miya shikastlanishi bilan BMJ bo‘lgan bemorlarda bosh miya va gipofizning MSKT tekshiruvi o‘rtacha 10 kun davomida davolangan 1 bemor uchun klinikada mablag‘larni 9 million so‘mgacha tejashga yordam beradi.
uchinchi ilmiy yangilik: BMJning o‘tkir davrida suv-elektrolit muvozanati buzilgan bemorlarda gipotalamo-gipofizar tizimning yaqqol disfunksiyasi rivojlanishida holat renin-al`dosteron tizimining faollashuvi fonida AKTG, STG, IFR-1, TTG, LG, FSG hamda jinsiy gormonlar miqdorining pasayishi bilan namoyon bo‘lishi aniqlanganligi Andijon davlat tibbiyot instituti kengashining 27.08.2025 yidagi yig‘ilishida №01-son bilan tasdiqlangan “Bosh miyaning o‘tkir qo‘shma shikastlanishlarida gormonal o‘zgarishlar: birlamchi bo‘g‘in shifokori amaliyotida diagnostika va profilaktika xususiyatlari” uslubiy tafsiynoma mazmuniga singdirilgan bu ikki mintaqada ish amaliyotiga joriy etildi, xususan, akademik Yo.X.To‘raqulov nomidagi RIXIATM Farg‘ona filialida (21.07.2025 y.) va akademik Yo.X.To‘raqulov nomidagi RIXIATM Namangan filialida (03.07.2025 y.) (O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy texnik kengashning 2025 yil 07.10dagi 26-sonli bayonnomasi). Ijtimoiy samaradorlik: NED rivojlanishi xavf omillarining ko‘p omilli tahlili bo‘yicha olib borilgan hisob-kitoblar natijasida o‘rganilgan bemorlar guruhi orasida xavf guruhlarini aniqlash va davolash algoritmini ishlab chiqish imkoni yaratildi. Bu esa nogironlik va o‘lim darajasining pasayishiga olib keldi. Iqtisdiy samaradorlik: O‘z vaqtida tashxis qo‘yish va davolash me’yoriy biokimyoviy ko‘rsatkichlar bilan ambulator kuzatuvda har bir bemor uchun 4,0 million so‘mdan 10 million so‘mgacha tejash imkonini berdi. Xulosa: Bosh miyaning ikkilamchi zararlanishi bilan BMJ qo‘shma bo‘lgan bemorlarda neyroendokrin asoratlar rivojlanishining xavf omillarini va neyromarkerning prognostik ahamiyatini S100- b. integral baholash xavf guruhlarini belgiladi: yuqori, o‘rta va past xavf darajalari, bu bemorlarni kuzatishni yaxshilashga va konservativ terapiya samaradorligini oshirishga yordam berdi.
to‘rtinchi ilmiy yangilik: ilk bor BMJdan keyingi uzoq muddatli davrda o‘sish gormoni tanqisligi, gipogonadotrop gipogonadizm va ikkilamchi gipotireozning yuqori chastotasi S100-β ning yuqori darajasi bilan bog‘liqligi asosida neyromarker, gormonal va MRT ma’lumotlari integratsiyasiga tayangan neyroendokrin asoratlarni erta tashxislash algoritmi ishlab chiqilganligi Andijon davlat tibbiyot instituti kengashining 27.08.2025 yidagi yig‘ilishida №01-son bilan tasdiqlangan “Bosh miyaning o‘tkir qo‘shma shikastlanishlarida gormonal o‘zgarishlar: birlamchi bo‘g‘in shifokori amaliyotida diagnostika va profilaktika xususiyatlari” uslubiy tafsiynoma mazmuniga singdirilgan bu ikki mintaqada ish amaliyotiga joriy etildi, xususan, akademik Yo.X.To‘raqulov nomidagi RIXIATM Farg‘ona filialida (21.07.2025 y.) va akademik Yo.X.To‘raqulov nomidagi RIXIATM Namangan filialida (03.07.2025 y.) (O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy texnik kengashning 2025 yil 07.10dagi 26-sonli bayonnomasi). Ijtimoiy samaradorlik: Bemorlarni kuzatish dinamikasida miyaning ikkilamchi shikastlanishi bilan BMJ bo‘lgan bemorlarni monitoring qilish va baholash samaradorligi ko‘rsatilgan. Iqtisodiy samaradorlik: Biz tomonimizdan ishlab chiqilgan xavf shkalasi tahlili yordamida bosh miyaning ikkilamchi shikastlanishi bilan BMJ qo‘shma bo‘lgan bemorlarda erta va kechki davrda NEDning oldini olish orqali iqtisodiy samaraga erishish mumkin. Shunday qilib, o‘rtacha bosh miya jarohati bilan og‘rigan bemorlar turli asoratlar mavjudligi sababli yiliga bir-ikki marta shifoxonada takroriy konservativ davolanadi, buning uchun 15 million so‘mdan ortiq mablag‘ kerak bo‘ladi. Bemor to‘g‘ri davolansa, 1 nafar bemor hisobiga 5-7 mln so‘m mablag‘ tejaladi. Xulosa: Tadqiqot natijalari bosh miyaning ikkilamchi shikastlanishi bilan og‘rigan bemorlarda qo‘shma BMJ natijalarini bashorat qilish algoritmining samaradorligini va uni amaliy sog‘liqni saqlashga joriy etish zarurligini tasdiqladi.
