Xamdamova Lola Zarifovnaning
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): «Tamaki ta’sirida nikotinli stomatitning davo profilaktika choralarini takomillashtirish», 14.00.21 – Stomatologiya (tibbiyot fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2025.2.PhD/Tib6060.
Ilmiy rahbar: Sharipova Gulnihol Idievna, tibbiyot fanlari doktori (DSc), dotsent.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Buxoro davlat tibbiyot instituti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Buxoro davlat tibbiyot instituti, DSc.06/2025.27.12.Tib.05.03.
Rasmiy opponentlar: Xabibova Nazira Nasulloevna, tibbiyot fanlari doktori, professor; G‘afforov Sunatullo Amrullaevich, tibbiyot fanlari doktori, professor.
Yetakchi tashkilot: I.K.Axunbaev nomidagi Qirg‘iz tibbiyot akademiyasi (Qirg‘iziston Respublikasi).
II. Tadqiqotning maqsadi: tamaki ta’siri natijasida kelib chiqadigan nikotinli stomatitni aniqlash, erta tashxislash hamda davo-profilaktikasiga qaratilgan zamonaviy yondashuvni takomillashtirishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
tamaki ta’siri natijasida nikotinli stomatit mavjud bemorlarda tish qattiq to‘qima, parodont va og‘iz bo‘shlig‘i kasalliklari bevosita bog‘liqligi o‘rganilgan bo‘lib, ushbu kontingentlarda tish qattiq to‘qimasi kasalliklari intensivligi yuqori darajada, parodont kasalliklari 6,2 marta ko‘p uchrashi aniqlangan;
ilk bor nikotinli stomatit aniqlangan bemorlarda tamaki ta’siri natijasida og‘iz suyuqligi tahlilida gummoral immun holatidagi o‘zgarishlar natijasida somatik patologiya va nikotinli stomatit darajasining ortishi isbotlangan;
ilk bor tamaki ta’siri natijasida nikotinli stomatit mavjud bemorlarda immun tizimining tanqislikning kuzatilishi, og‘iz suyuqligidagi CD hujayralar ko‘rsatkichlarining ortishi, kacallik kechishi va yakyniy ictiqbolini belgilovchi qo‘shimcha tashxislash hamda bashoratlashning imynologik mezonligi isbotlangan;
tamaki ta’siri natijasida bemorlarda nikotinli stomatit kompleks davolashda qo‘llash va ishlab chiqilgan profilaktik tadbirlarga rioya qilish, 94,5% bemorlarda remissiya davrini 9 oy davomida saqlanishi isbotlangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi.
O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy texnik kengashning ilmiy-tadqiqot ishlari natijalarini amaliyotga tadbig‘i bo‘yicha 2025 yil 2 dekabrdagi 30/22– son xulosasiga ko‘ra:
birinchi ilmiy yangilik: tamaki ta’siri natijasida nikotinli stomatit mavjud bemorlarda tish qattiq to‘qima, parodont va og‘iz bo‘shlig‘i kasalliklari bevosita bog‘liqligi o‘rganilgan bo‘lib, ushbu kontingentlarda tish qattiq to‘qimasi kasalliklari intensivligi yuqori darajada, parodont kasalliklari 6,2 marta ko‘p uchrashi aniqlangan; Ilmiy yangilikning ahamiyati: tamaki ta’siri natijasida bemorlarda og‘iz bo‘shlig‘i shilliq qavati kasalliklarining keng tarqalishi, nikotinli stomatitning klinik kechish xususiyatlari va immunologik tekshiruv bo‘yicha tadqiqot jarayonida olingan ma’lumotlar ushbu toifadagi bemorlarni erta tashhislash, davolashni takomillashtirilgan usullarini amaliyotda foydalanish imkonini bergan. Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi: Olingan ilmiy-amaliy ma’lumotlar Farg‘ona viloyat stomatologiya markazi bo‘yicha buyruq (10.03.2025 y.; №10/1-son) hamda Xorazm viloyat bolalar stomatologiya poliklinikasi bo‘yicha buyruq (22.10.2025 y.; №78-I-son) klinik amaliyotiga joriy etildi. Ijtimoiy samaradorligi: olingan natijalar tamaki ta’siri natijasida rivojlanadigan nikotinli stomatitlarni erta tashxislashga imkon berdi. Yuqoridagi tekshirish usullari ushbu kontingentdagi bemorlarda stomatologik yordamni tashkil qilish hamda kasalliklarning asoratlarini oldini olish uchun xizmat qildi. Iqtisodiy samaradorligi: tamaki ta’siri natijasida rivojlanadigan nikotinli stomatitlarda tavsiya etilayotgan ushbu tekshirish usullaridagi hamda yangi zamonaviy Immunologik usulida organizmdagi assimilyasiya jarayonlarini aniqlash yordamida ishlab chiqilganligi stomatologik tekshirish o‘tkazish jarayonida har bir bemorga sarflangan mablag‘ning 580000 so‘mgacha tejalishini ko‘rsatdi. Bu esa mablag‘i tejalishi, mukammallashtirilgan tashxislash jarayonini ta’minladi. Vaqtni esa 5 kunga qisqartirdik. Xulosa: Nikotin ta’siri natijasida nikotinli stomatit mavjud bemorlarda kasalliklarining tarqalishi, tuzilishi, klinikasi va kechishi tabiati chekish muddatiga bog‘liq. Chekish davomiyligi 15 yil va undan ko‘p bo‘lgan bemorlarga ushbu kasalliklar 10 yilgacha bo‘lgan chekuvchilarga qaraganda uch baravar tez-tez kuzatiladi.
ikkinchi ilmiy yangilik: ilk bor nikotinli stomatit aniqlangan bemorlarda tamaki ta’siri natijasida og‘iz suyuqligi tahlilida gummoral immun holatidagi o‘zgarishlar natijasida somatik patologiya va nikotinli stomatit darajasining ortishi isbotlangan; Ilmiy yangilikning ahamiyati: ilk marotaba nikotinli stomatit aniqlangan bemorlarda tamaki ta’siri natijasida og‘iz suyuqligi tahlilida gummoral immun holatidagi o‘zgarishlar natijasida somatik patologiya va nikotinli stomatit darajasining ortishi isbotlangan. Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi: Olingan ilmiy-amaliy ma’lumotlar Farg‘ona viloyat stomatologiya markazi bo‘yicha buyruq (10.03.2025 y.; №10/1-son) hamda Xorazm viloyat bolalar stomatologiya poliklinikasi bo‘yicha buyruq (22.10.2025 y.; №78-I-son) klinik amaliyotiga joriy etildi. Ijtimoiy samaradorligi: olingan natijalar tamaki ta’siri natijasida rivojlanadigan nikotinli stomatitlarni erta tashxislashga imkon berdi. Yuqoridagi tekshirish usullari ushbu kontingentdagi bemorlarda stomatologik yordamni tashkil qilish hamda kasalliklarning asoratlarini oldini olish uchun xizmat qildi. Iqtisodiy samaradorligi: tamaki ta’siri natijasida rivojlanadigan nikotinli stomatitlarda tavsiya etilayotgan ushbu tekshirish usullaridagi hamda yangi zamonaviy Immunologik usulida organizmdagi assimilyasiya jarayonlarini aniqlash yordamida ishlab chiqilganligi stomatologik tekshirish o‘tkazish jarayonida har bir bemorga sarflangan mablag‘ning 580000 so‘mgacha tejalishini ko‘rsatdi. Bu esa mablag‘i tejalishi, mukammallashtirilgan tashxislash jarayonini ta’minladi. Vaqtni esa 5 kunga qisqartirdik. Xulosa: Nikotin ta’siri natijasida nikotinli stomatit mavjud bemorlarda so‘lak ajralish tezligi chekmaydigan bemorlarga nisbatan yuqori bo‘lishi, rN qiymati esa ishqoriy tomon siljishi ko‘rsatilgan. Chekish tajribasining ortishi bilan so‘lak va rN darajasi oshadi. Biroq, chekish tajribasi 15 yil va undan ko‘p bo‘lsa, bu ko‘rsatkichlar kamayadi. Chekayotgan vaqtda darhol so‘lakning tezligi va rN qiymatlarining muntazam o‘sishi qayd etiladi va 15-30 daqiqadan so‘ng bu ko‘rsatkichlar asta-sekin deyarli boshlang‘ich darajaga tushadi.
uchinchi ilmiy yangilik: ilk bor tamaki ta’siri natijasida nikotinli stomatit mavjud bemorlarda immun tizimining tanqislikning kuzatilishi, og‘iz suyuqligidagi CD hujayralar ko‘rsatkichlarining ortishi, kacallik kechishi va yakyniy ictiqbolini belgilovchi qo‘shimcha tashxislash hamda bashoratlashning imynologik mezonligi isbotlangan; Ilmiy yangilikning ahamiyati: tamaki ta’siri natijasida bemorlarda erta tashhisoti samaradorligini oshirish maqsadida bemorlar og‘iz suyuqligidagi CD hujayralar ko‘rsatkichlarini aniqlash stomatologik amaliyotga tavsiya etilgan, ushbu parametrlardan bemorlarda nikotinli stomatitlar kechishi va yakuni istiqbolini belgilashda tashhisiy hamda prognostik mezonlar sifatida foydalanish klinik-immunologik samara berishi isbotlangan. Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi: Olingan ilmiy-amaliy ma’lumotlar Farg‘ona viloyat stomatologiya markazi bo‘yicha buyruq (10.03.2025 y.; №10/1-son) hamda Xorazm viloyat bolalar stomatologiya poliklinikasi bo‘yicha buyruq (22.10.2025 y.; №78-I-son) klinik amaliyotiga joriy etildi. Ijtimoiy samaradorligi: olingan natijalar tamaki ta’siri natijasida rivojlanadigan nikotinli stomatitlarni erta tashxislashga imkon berdi. Yuqoridagi tekshirish usullari ushbu kontingentdagi bemorlarda stomatologik yordamni tashkil qilish hamda kasalliklarning asoratlarini oldini olish uchun xizmat qildi. Iqtisodiy samaradorligi: tamaki ta’siri natijasida rivojlanadigan nikotinli stomatitlarda tavsiya etilayotgan ushbu tekshirish usullaridagi hamda yangi zamonaviy Immunologik usulida organizmdagi assimilyasiya jarayonlarini aniqlash yordamida ishlab chiqilganligi stomatologik tekshirish o‘tkazish jarayonida har bir bemorga sarflangan mablag‘ning 580000 so‘mgacha tejalishini ko‘rsatdi. Bu esa mablag‘i tejalishi, mukammallashtirilgan tashxislash jarayonini ta’minladi. Vaqtni esa 5 kunga qisqartirdik. Xulosa: Nikotin ta’siri natijasida nikotinli stomatit mavjud bemorlarda kasallikning rivojlanish bosqichi va jarayondagi patologik o‘zgarishlarning og‘irligi chekish muddatiga bog‘liq. Surunkali sialadenitga xos bo‘lgan umumiy klinik belgilar: faol ishlaydigan KCB sonining kamayishi, ularning sekresiya tezligining pasayishi, ularning asinar bo‘limlarining progressiv atrofiyasi, intralobular, interlobulyar va periduktal skleroz, lipomatoz, kanallarning ektaziyasi.
to‘rtinchi ilmiy yangilik: tamaki ta’siri natijasida bemorlarda nikotinli stomatit kompleks davolashda qo‘llash va ishlab chiqilgan profilaktik tadbirlarga rioya qilish, 94,5% bemorlarda remissiya davrini 9 oy davomida saqlanishi isbotlangan; Ilmiy yangilikning ahamiyati: nikotinli stomatitning klinik kechish xususiyatlari va gumoral immun tizimi ko‘rsatkichlarining ortishi, bemorlarni erta tashhislashni hamda bashoratlash isbotlanganligi, kompleks davolashning ilk bor tavsiya etilganligi, ushbu davo klinik, immunologik samara berganligi bilan izohlangan. Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi: Olingan ilmiy-amaliy ma’lumotlar Farg‘ona viloyat stomatologiya markazi bo‘yicha buyruq (10.03.2025 y.; №10/1-son) hamda Xorazm viloyat bolalar stomatologiya poliklinikasi bo‘yicha buyruq (22.10.2025 y.; №78-I-son) klinik amaliyotiga joriy etildi. Ijtimoiy samaradorligi: olingan natijalar tamaki ta’siri natijasida rivojlanadigan nikotinli stomatitlarni erta tashxislashga imkon berdi. Yuqoridagi tekshirish usullari ushbu kontingentdagi bemorlarda stomatologik yordamni tashkil qilish hamda kasalliklarning asoratlarini oldini olish uchun xizmat qildi. Iqtisodiy samaradorligi: tamaki ta’siri natijasida rivojlanadigan nikotinli stomatitlarda tavsiya etilayotgan ushbu tekshirish usullaridagi hamda yangi zamonaviy Immunologik usulida organizmdagi assimilyasiya jarayonlarini aniqlash yordamida ishlab chiqilganligi stomatologik tekshirish o‘tkazish jarayonida har bir bemorga sarflangan mablag‘ning 580000 so‘mgacha tejalishini ko‘rsatdi. Bu esa mablag‘i tejalishi, mukammallashtirilgan tashxislash jarayonini ta’minladi. Vaqtni esa 5 kunga qisqartirdik. Xulosa: Nikotin ta’siri natijasida nikotinli stomatitning yuqori tarqalishi, ularning chekish davomiyligiga bog‘liqligi tamaki tutunining tarkibiy qismlarining og‘iz bo‘shlig‘i organlari va to‘qimalariga aniq zararli ta’sirini ko‘rsatadi. Bu ulardagi stomatologik kasalliklarning oldini olish va davolashning yangi usullarini ishlab chiqish, shuningdek, ularning rivojlanishi uchun xavf omillaridan biri sifatida tish shifokorlarini chekishga qarshi faol kurashga jalb qilish zarurligini ko‘rsatadi.
