Esankulov Muxammad Olimovichning
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon

I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): «Surunkali buyrak kasalligining rivojlanishida uromodulin va antioksidant fermentlarni kodlovchi genlarning polimorfizmi va giperurikemiyaning prognostik ahamiyati» 14.00.05 - Ichki kasalliklar (tibbiyot fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: № B2023.3.PhD/Tib3760.
Ilmiy rahbar: Tashkenbaeva Eleonora Negmatovna, tibbiyot fanlari doktori, professor. 
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Samarqand davlat tibbiyot universiteti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Urganch davlat tibbiyot instituti, PhD 04/30.09.2020.Tib.123.01.
Rasmiy opponentlar: Axmedova Nilufar Sharipovna, tibbiyot fanlari doktori (DSc), professor; Muxamedov Rustam Sultanovich, biologiya fanlari doktori, professor.
Yetakchi tashkilot: Toshkent davlat tibbiyot universiteti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi: siydik kislotasi darajasiga qarab uromodulin UMOD (T>C; rs4293393) va antioksidant fermentilarni kodlovchi SOD2 (Ala16Val; rs4880) genlarining polimorfizmining hissasini hisobga olgan holda, surunkali buyrak kasalligini rivojlanishini tashxislash usullarini takomillashtirishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
ilk bor o‘rganilgan populyasiya orasida giperurikemiya bilan SOD2 (Ala16Val; rs4880) va UMOD (T>C; rs4293393) genetik polimorfizmlari o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik hamda ularning 1-3 bosqichdagi SBK bo‘lgan bemorlarda buyrak funksiyasiga ta’siri aniqlangan;
SOD2 genidagi Val alleli va UMOD genidagi T alleli giperurikemiya shakllanishi va buyrak funksiyasi buzilishining patogenetik omillari sifatida aniqlangan;
SOD2 va UMOD genlarining polimorfizmlarini birgalikda baholash antigiperurikemik terapiyani rejalashtirishda qo‘shimcha molekular-genetik markerlar sifatida amaliy prognostik ahamiyatga ega ekanligi asoslangan;
UMOD (rs4293393) C-alleli va SOD2 (rs4880) Ala-allelining “ijobiy” genetik variantlari tashuvchilarida siydik kislotasining maqsadli darajasiga ko‘proq hollarda erishilgan, yaqin oylarda esa KFT pasayishi aniqlangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi. 
Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy texnik kengashining 2025 yil 04 noyabrdagi 28/30-son xulosasiga ko‘ra:
birinchi ilmiy yangilik: ilk bor o‘rganilgan populyasiya orasida giperurikemiya bilan SOD2 (Ala16Val; rs4880) va UMOD (T>C; rs4293393) genetik polimorfizmlari o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik hamda ularning 1-3 bosqichdagi SBK bo‘lgan bemorlarda buyrak funksiyasiga ta’siri aniqlangan. Olingan natijalar asosida giperurikemiya, KFT, kreatinin darajasi va UMOD hamda SOD2 genotiplarini birgalikda baholashga asoslangan klinik-genetik skrining va xavf stratifikatsiyasi bo‘yicha takliflar Samarqand davlat tibbiyot universiteti muvafaqlashtiruvchi ekspert kengashi tomonidan 2025 yil 29 yanvar` 6-son bilan tasdiqlangan «Surunkali buyrak kasalligining latent kechuvchi ko‘rinishlarini erta diagnostika qilish, prognozlash va oldini olish»; «Surunkali buyrak kasalligining takomillashishida giperurikemiyaning prognostik ahamiyati» nomli uslubiy tavsiyanomalar mazmuniga singdirilgan. Mazkur taklif Samarqand shaxar tibbiyot birlashmasi 2025 yil 10 martdagi 783-7-107-TV/2025-son buyruq hamda Jizzax viloyat ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi 2025 yil 10 martdagi 30-son buyruqlari bilan amaliyotga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy texnik kengashining 2025 yil 04 noyabrdagi 28/30-son xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: ushbu yondashuv SBKni erta bosqichlarda aniqlash, giperurikemiya bilan kechuvchi bemorlarni yuqori xavf guruhiga ajratish va ularni muntazam kuzatishga imkoniyat beradi. Iqtisodiy samaradorligi: skriningni joriy etish dializ va statsionar davolash bilan bog‘liq umumiy xarajatlarni taxminan 20 %ga kamaytirish imkonini beradi.
ikkinchi ilmiy yangilik: SOD2 genidagi Val alleli va UMOD genidagi T alleli giperurikemiya shakllanishi va buyrak funksiyasi buzilishining patogenetik omillari sifatida aniqlangan. Ushbu takliflar Samarqand davlat tibbiyot universiteti muvafaqlashtiruvchi ekspert kengashi tomonidan 2025 yil 29 yanvar` 6-son bilan tasdiqlangan «Surunkali buyrak kasalligining latent kechuvchi ko‘rinishlarini erta diagnostika qilish, prognozlash va oldini olish»; «Surunkali buyrak kasalligining takomillashishida giperurikemiyaning prognostik ahamiyati» nomli uslubiy tavsiyanomalar mazmuniga singdirilgan. Mazkur taklif Samarqand shaxar tibbiyot birlashmasi 2025 yil 10 martdagi 783-7-107-TV/2025-son buyruq hamda Jizzax viloyat ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi 2025 yil 10 martdagi 30-son buyruqlari bilan amaliyotga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy texnik kengashining 2025 yil 04 noyabrdagi 28/30-son xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: xavf allellariga ega SKB bilan kasallangan bemorlarni erta aniqlash hisobiga nogironlik va mehnat qobiliyatini yo‘qotish holatlarini kamaytiradi, bemor va uning oilasi uchun katta ijtimoiy ahamiyatga ega. Iqtisodiy samaradorligi: 100 nafar bemorni UMOD va SOD2 bo‘yicha genotiplash qilishga sarflanadigan 25 mln so‘m xarajat yiliga kamida 90 mln so‘m dializ to‘lovlarini tejash imkonini berib, natijada o‘zini to‘liq qoplab, taxminan 65 mln so‘m (ya’ni 260%) netto iqtisodiy samara keltiradi.
uchinchi ilmiy yangilik: SOD2 va UMOD genlarining polimorfizmlarini birgalikda baholash antigiperurikemik terapiyani rejalashtirishda qo‘shimcha molekular-genetik markerlar sifatida amaliy prognostik ahamiyatga ega ekanligi asoslangan. Ushbu takliflar Samarqand davlat tibbiyot universiteti muvafaqlashtiruvchi ekspert kengashi tomonidan 2025 yil 29 yanvar` 6-son bilan tasdiqlangan «Surunkali buyrak kasalligining latent kechuvchi ko‘rinishlarini erta diagnostika qilish, prognozlash va oldini olish»; «Surunkali buyrak kasalligining takomillashishida giperurikemiyaning prognostik ahamiyati» nomli uslubiy tavsiyanomalar mazmuniga singdirilgan. Mazkur taklif Samarqand shaxar tibbiyot birlashmasi 2025 yil 10 martdagi 783-7-107-TV/2025-son buyruq hamda Jizzax viloyat ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi 2025 yil 10 martdagi 30-son buyruqlari bilan amaliyotga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy texnik kengashining 2025 yil 04 noyabrdagi 28/30-son xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: genotipga asoslangan shaxsiylashtirilgan terapiya orqali samarasiz sxemalar soni kamayadi, doriga javob beradigan bemorlar ulushi ortib, noxush ta’sirlar va qayta-qayta dori almashtirish holatlari qisqaradi. Iqtisodiy samaradorligi: Genotiplashga asoslangan febuksostat terapiyasi SBK va giperurikemiyali bemorlarda dori xarajatlarini 7–8 %ga kamaytib, samarasiz 6 oylik kurslar sonini ikki baravargacha qisqartiradi.
to‘rtinchi ilmiy yangilik: UMOD (rs4293393) C-alleli va SOD2 (rs4880) Ala-allelining “ijobiy” genetik variantlari tashuvchilarida siydik kislotasining maqsadli darajasiga ko‘proq hollarda erishilgan, yaqin oylarda esa KFT pasayishi aniqlangan. Ushbu takliflar Samarqand davlat tibbiyot universiteti muvafaqlashtiruvchi ekspert kengashi tomonidan 2025 yil 29 yanvar` 6-son bilan tasdiqlangan «Surunkali buyrak kasalligining latent kechuvchi ko‘rinishlarini erta diagnostika qilish, prognozlash va oldini olish»; «Surunkali buyrak kasalligining takomillashishida giperurikemiyaning prognostik ahamiyati» nomli uslubiy tavsiyanomalar mazmuniga singdirilgan. Mazkur taklif Samarqand shaxar tibbiyot birlashmasi 2025 yil 10 martdagi 783-7-107-TV/2025-son buyruq hamda Jizzax viloyat ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi 2025 yil 10 martdagi 30-son buyruqlari bilan amaliyotga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy texnik kengashining 2025 yil 04 noyabrdagi 28/30-son xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: febuksostatga yaxshi javob beradigan genotipli bemorlarni oldindan aniqlash podagra xurujlari va shoshilinch yotishlarni kamaytirib, KFTni uzoqroq barqaror saqlashga imkon beradi, bu esa bemorlarning og‘riqsiz davrlarini uzaytiradi va mehnat qobiliyatini saqlashga xizmat qiladi. Iqtisodiy samaradorligi: genotipga asoslangan farmakogenetik yondashuvni joriy etish podagra xurujlari va shoshilinch murojaatlar xarajatlarini taxminan 30 %ga, dializga o‘tishni qisman kechiktirish hisobida esa dializ xarajatlarini kamida 5 %ga kamaytirish imkonini beradi. Xulosa: O‘tkazilgan tadqiqot giperurikemiya va UMOD hamda SOD2 polimorfizmlarining 1–3 bosqichdagi SBK rivojlanishi va progressiyasidagi ahamiyatini isbotlab, “xavf” va “ijobiy” genetik variantlar asosida klinik-genetik xavf stratifikatsiyasi hamda febuksostatga asoslangan shaxsiylashtirilgan antigiperurikemik terapiya algoritmini taklif etishi orqali nefrologiya amaliyotida prognozni yaxshilash, dializga erta chiqishni kamaytirish va davolash xarajatlarini optimallashtirish uchun muhim ilmiy-amaliy asos yaratadi.