Xoshimov Nozimjon Numonjonovichning
fan doktori (DSc) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar. Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): «Eksperimental Alsgeymer kasalligida kalamush bosh miya sinaptosomalari kalsiy transportiga ba’zi polifenollarning ta’siri», 03.00.08 – Odam va hayvonlar fiziologiyasi, (biologiya fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2024.1.DSc/B220.
Ilmiy maslahatchi: Nasirov Qobil Erkinovich, biologiya fanlari doktori, professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: O‘zbekiston Milliy universiteti huzuridagi Biofizika va biokimyo instituti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: O‘zbekiston Milliy universiteti Biofizika va biokimyo instituti huzuridagi ilmiy darajalar beruvchi DSc.03/30.12.2019.V.01.13. raqamli ilmiy kengash.
Rasmiy opponentlar: Kuchkarova Lyubov Salijanovna, biologiya fanlari doktori, professor; Abdullaev Iskandar Fatxullaevich, biologiya fanlari doktori; Gafurov Maxmudjon Bakievich, kimyo fanlari doktori, professor.
Yetakchi tashkilot: Namangan davlat universiteti
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi: Alsgeymer kasalligi modellashtirilgan kalamushlarning bosh miyasidagi sinaptik o‘tkazuvchanlikning hujayra ichki Ca2+- dinamikasining o‘zgarishiga asoslanib, nerv hujayralarining ion–transport tizimlari va qo‘zg‘alish/ tormozlanish reseptorlari komplekslarining funksiyalaridagi o‘zgarishlarga polifenol birikmalar ta’sirini aniqlashdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
PC-6, PC-7, PC-8 va euforbin polifenollari kalsiy transporti tizimlari va NMDA reseptorlari faolligini sezilarli darajada modulyasiyalashi orqali neyromediatorlarning ekzotsitozini o‘zgartirishi aniqlangan;
PC-6 va euforbin NMDA reseptori faolligini va hujayra funksiyasini o‘zgartirib, glutamat agonisti sifatida ta’sir qilishi aniqlangan;
PC-7 NMDAning Mg²+ -sezuvchi joylariga ta’sir ko‘rsatishi, PC-8 esa glisinni bog‘lanuvchi joyini modulyasiya qilishi tufayli, kalsiyning haddan tashqari yuklanishi va eksaytotoksiklikni oldini olish orqali neyroproteksiyaga yordam berishi aniqlangan;
Euforbin va PC-6 GAMK-A reseptorlarini ijobiy modulyasiya qilishi va L-tipli kalsiy kanallarini (ayniqsa nifedipin/sinnarizin bilan) ingibirlashi, Ca²+ oqimini va glutamat chiqarilishini kamaytirishi ko‘rsatilgan.
Euforbin va PC-6 levetiratsetamning presinaptik kalsiy oqimini va glutamat chiqarilishini ingibirlashini kuchaytirashi va NE - noradrenalin, DA – dofamin, 5-HT - serotonin signalizatsiyasiga ta’sir qiluvchi α- va β-adrenergik reseptorlarni modulyasiya qilishi ko‘rsatilgan.
Alsgeymer kasalligi modellarida PC-6, PC-7, PC-8 va euforbin NMDA desensibilizatsiyasini modulyasiya qilishini, LTCC ni ingibirlashi, GAMKergik va SV2A faolligini oshirishi, NCX va adrenergik signalizatsiyani boshgqarishi orqali kalsiy muvozanatini tiklashi aniqlangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi.
PC-6, PC-7, PC-8 va Euforbin polifenollarining nazoratda va Alsgeymer kasalligi modelida kalamush bosh miya sinaptosomalarida Ca2+-transportiga ta’sirini aniqlash va korreksiyalash bo‘yicha olingan ilmiy natijalar asosida:
Euforbin va PC-6 polifenolining Alsgeymer kasalligi modelida NMDA-reseptorining L–glutamat kislota ta’siriga raqobatlashish asosida ta’sir ko‘rsatishidan olingan natijalar, Xitoy fanlar akademiyasining Shinjon fizika va kimyo texnika institutining qurg‘oqchil hududlardagi o‘simlik resurslari va kimyosi laboratoriyasining GHZHKH12-2023-07-sonli loyihasida polifenollarning farmakologik xususiyatlarini aniqlashda foydalanilgan (Xinjiang Technical Institute of Physics and Chemistry CAS, institutining 2023 yil 10 avgustdagi № 830011 - son ma’lumotnomasi). Natijada biologik faol birikmalarning nerv hujayrasi ionotrop nerv reseptorlari orqali Ca2+-transportiga ta’sir mexanizmlarini aniqlashda foydalanish imkonini bergan;
nazoratda va Alsgeymer kasalligi sharoitida PC-8 polifenoli NMDA-reseptorining glisin ta’siriga raqobatlashish asosida, PC-7 polifenoli esa NMDA-reseptorining Mg2+ ta’siriga ta’sir etib, NMDA-reseptori orqali bo‘ladigan kalsiy dinamikasining o‘zgarishini tartibga solishi to‘g‘risida olingan natijalardan Xitoy fanlar akademiyasining Shinjon fizika va kimyo texnika institutining qurg‘oqchil hududlardagi o‘simlik resurslari va kimyosi laboratoriyasining GHZHKH12-2023-07-sonli loyihasida polifenollarning farmakologik xususiyatlarini aniqlashda foydalanilgan. (Xinjiang Technical Institute of Physics and Chemistry CAS, institutining 2023 yil 10 avgustdagi № 830011 - son ma’lumotnomasi). Natijada biologik faol birikmalar ta’sirida sinaptosoma membranasi Ca2+–transporti bloklanishi va possinaptik membranadagi NMDA–reseptori orqali hujayra ichki Ca2+ konsentratsiyasining kamayishi asosida neyroprotektor xossalarini tavsiflash imkonini bergan;
polisaxarid va polifenollarning antikoagulyant, trombotsit va nerv hujayralari kalsiy transportini hamda gemostaz tizimi omillarini ingibirlovchi xossalaridan impakt-faktorga ega xorijiy ilmiy jurnallarda boshqa biologik faol birikmalarning ta’sir mexanizmlarini aniqlashda foydalanilgan (International Journal of Aquatic Research and Environmental Studies 2025, V. 85, Scopus CiteScore 0.5; Trends in Sciences 2025, V. 22, Scopus CiteScore 1.8; Research Journal of Pharmacy and Technology. 2023, V.16 (12), Scopus CiteScore 1.5; Brazilian Journal of Biology, V. 85, Scopus CiteScore 3.2). Ilmiy natijalarning qo‘llanilishi polisaxaridlar va biologik faol birikmalarning hujayralarga ta’sir qilishida kalsiy ion transport tizimlari ishtirokini tavsiflash imkonini bergan;
nerv va trombotsit hujayralari membranasidagi kalsiy transporti jarayonlarini molekulyar mexanizmlarini biologik faol moddalar yordamida boshqaruvchanligini aniqlash orqali O‘zbekiston Respublikasi Intellektual mulk agentligidan foydali modelga patent olingan (№ FAP 01809. 2022 y.). Natijada antikoagulyant ta’sirga ega bo‘lgan rodentisid preparat ishlab chiqarish imkonini bergan.
PC-6, PC-7, PC-8 va Euforbin polifenolarining kalamush qon plazmasiga ingibirlovchi ta’siri bo‘yicha olingan natijalardan № MUK -2021-38 raqamli «Rumex L. o‘simliklarini tizimli fitokimyoviy tadqiqotlar asosida bakteriya va o‘smalarga qarshi aktivligini o‘rganish» loyihasida PC-6, PC-7, PC-8 va Euforbin polifenolarining antikoagulyant xossalaridan Emodin fenol birikmasining trombotsit hujayralariga antikoagulyant ta’sir mexanizmini tavsiflashda foydalanilgan (O‘zbekiston Respublikasi fanlar akademiyasining 2024 yil 17 iyuldagi №4/1255-1623-sonli ma’lumotnomasi) Natijada, Emodin fenol birikmasining trombotsit hujayralariga protektor ta’sir mexanizmini aniqlash va Emodin fenol birikmasining gemostaz tizimidagi XII, XI plazma omillari va trombotsitlarni bloklovchi ta’sir mexanizmini tavsiflash imkonini bergan.
