Xayitboeva Muxaye Ravshanovnaning
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon

I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): «Tuxumdonlar saratoni nur diagnostikasida magnit - rezonans tomografiyaning o‘rni» 14.00.19 – Klinik radiologiya (tibbiyot fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2023.1 PhD/Tib3373.
Ilmiy rahbar: Xodjibekov Marat Xudaykulovich, tibbiyot fanlari doktori, professor. 
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Toshkent tibbiyot akademiyasi.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Respublika ixtisoslashtirilgan onkologiya va radiologiya ilmiy amaliy tibbiyot markazi, DSc.04/30.12.2019Tib.77.01. 
Rasmiy opponentlar: Yusupalieva Gulnora Akmalovna, tibbiyot fanlari doktori, professor; Mamadalieva Yashnar Mamasolievna, tibbiyot fanlari doktori, professor. 
Yetakchi tashkilot: Buxoro davlat tibbiyot instituti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi: MRT asosidagi mashinali o‘qitish usullari yordamida ishlab chiqilgan skoring modellaridan foydalangan holda, tuxumdon o‘smalarining xavfsiz yoki xavfli tabiatini, shuningdek, tuxumdon saratonining xavflilik darajasi va tarqalishini bashorat qilish orqali ularning differensial diagnostikasini takomillashtirishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
an’anaviy MRT tekshiruvining tuxumdon o‘smalarining differensial diagnostikasida mashinali o‘qitish asosida o‘smaning o‘lchami, shakli, zichligi va qalinligi darajasiga ko‘ra, tuxumdon o‘smalarining xavfsiz yoki xavflilik tabiati ko‘rsatkichlarni skoring model orqali noinvaziv kompleks integratsiya aniqlash usuli takomillashtirilgan;
tuxumdon saratonini MRT belgilari skoring modellarini tuzishning asosida barcha bosqichlarini avtomatlashtirish imkonini beruvchi tashxis xulosasida sub’ektiv omil ta’sirini kamaytirish kollinearlik darajasi hisobiga diagnostikasida mashinali o‘qitishdan foydalanishdan asoslangan;
tuxumdon saratonini logistik prediktiv modelni qurish bilan ko‘p variantli regression tahlil asosida integratsiya qilish hisobiga yuqori va past darajali xavfli o‘smalarni 13 ta relevant belgilar ekanligi asoslangan;
MRT diskriminatsiyasining High grade tuxumdon o‘smalarida va Low grade skoring modelini qurish qayta tanlab oluvchi Wrappers backward selection featuresni usuli qo‘llash yo‘li bilan vizualizatsiyalangan tuxumdon o‘smasining havflilik indeksining prediktorlari aniqlangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi.
O‘zbekiston Respublikasi sog‘liqni saqlash vazirligi xuzuridagi ilmiy texnik kengashning 2025 yil 15 yanvaro 11-son xulosasiga ko‘ra:
birinchi ilmiy yangilik: an’anaviy MRT tekshiruvining tuxumdon o‘smalarining differensial diagnostikasida mashinali o‘qitish asosida o‘smaning o‘lchami, shakli, zichligi va qalinligi darajasiga ko‘ra, tuxumdon o‘smalarining xavfsiz yoki xavflilik tabiati ko‘rsatkichlarni skoring model orqali noinvaziv kompleks integratsiya aniqlash usuli takomillashtirilganligi Respublika ixtisoslashtirilgan onkologiya va radiologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Xorazm filiali (19.07.2024-yildagi 81-h-son buyruq) hamda Respublika ixtisoslashtirilgan onkologiya va radiologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Farg‘ona filiali (12.09.2024-yildagi 02-05/236-son buyruq) klinik amaliyotiga joriy etilgan. Ijtimoiy samaradorligi: Tuxumdon o‘smalarining operatsiyadan oldingi diagnostikasida skoring modelini qo‘llash aniq diagnostik echimlarning mavjudligini oshirishga yordam beradi, noto‘g‘ri talqin qilish va keraksiz jarrohlik aralashuvlar ehtimolini kamaytiradi. Usul, ayniqsa, yuqori texnologiyali vizualizatsiya usullaridan foydalanish imkoniyati cheklangan hududlardagi tibbiyot muassasalari uchun dolzarbdir. Iqtisodiy samaradorligi: Taklif etilgan yondashuv kontrast kuchaytirilgan MRTni an’anaviy MRTga almashtirish orqali tuxumdon o‘smalari bo‘lgan bemorlarni tashxislash va davolash xarajatlarini sezilarli darajada kamaytirishga imkon beradi. 179 nafar bemordan iborat guruh uchun iqtisodiy samara 134250000 so‘mni tashkil etdi. Xulosa: Ishlab chiqilgan skoring modeli yuqori klinik va iqtisodiy samaradorlikka ega. U tashxis qo‘yish aniqligini oshirishga, asossiz jarrohlik aralashuvlari sonini kamaytirishga va tibbiy echimlar sifatini yaxshilashga yordam beradi, bu ayniqsa cheklangan resurslar sharoitida muhimdir. Onkologiya amaliyotida bunday texnologiyalarni qo‘llash tuxumdon saratonini tashxislash sifatini sezilarli darajada yaxshilashi va bemorlar uchun prognozni yaxshilashi mumkin.
ikkinchi ilmiy yangilik: tuxumdon saratonini MRT belgilari skoring modellarini tuzishning asosida barcha bosqichlarini avtomatlashtirish imkonini beruvchi tashxis xulosasida sub’ektiv omil ta’sirini kamaytirish kollinearlik darajasi hisobiga diagnostikasida mashinali o‘qitishdan foydalanishdan asoslanganlig Respublika ixtisoslashtirilgan onkologiya va radiologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Xorazm filiali (19.07.2024 yildagi 81-h-son buyruq) hamda Respublika ixtisoslashtirilgan onkologiya va radiologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Farg‘ona filiali (12.09.2024 yildagi 02-05/236-son buyruq) klinik amaliyotiga tadbiq etilgan. Ijtimoiy samaradorligi: Modellarni ishlab chiqish MRT ma’lumotlari asosida hosilalarning xavfliligini baholashning yanada aniq va ob’ektiv vositasini ta’minlaydi. Belgilarning statistik ahamiyati va kollinearligini hisobga olgan holda tuzilgan skoring modelidan foydalanish diagnostik noaniqlikni kamaytirish, klinik qarorlarning asosliligini oshirish va sub’ektiv xatolik xavfini kamaytirish imkonini beradi. Bu, ayniqsa, tahlil uchun cheklangan vaqt va mutaxassislarga yuqori yuklama sharoitida juda muhimdir. Natijada tashxislash sifati yaxshilanadi, tashxis qo‘yish va davolash taktikasini tanlash tezlashadi, bu esa bemorning prognozi va tibbiy yordam samaradorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Iqtisodiy samaradorligi shifokorning ish unumdorligini oshirishdan iborat: modellar tuxumdon hosilalarini tez va ob’ektiv baholashni ta’minlaydi, MRT talqiniga ketadigan vaqtni qisqartiradi va diagnostik noaniqlikni kamaytiradi. Bu shifokorga qo‘shimcha tekshiruvlar o‘tkazmasdan asosli qarorlar qabul qilish imkonini beradi, bu esa yuklamani kamaytiradi va tibbiyot muassasasining resurslarini tejaydi. Tahlilni avtomatlashtirish va xatolar ehtimolini kamaytirish orqali takroriy maslahat va shikoyatlar xavfi kamayadi, shuningdek, kamroq vaqt va moliyaviy xarajatlar bilan yordam ko‘rsatish sifati yaxshilanadi. Xulosa: Mashinali o‘rganish usullaridan foydalangan holda MRT-skoring modellarini ishlab chiqish diagnostika jarayonini takomillashtirishda muhim qadam hisoblanadi. Ushbu modellar nafaqat bashoratlarning aniqligi va ishonchliligini oshiradi, balki yuqori iqtisodiy samaradorlikka ham ega. Shifokor uchun ular tashxisni tezlashtirishga, yuklamani kamaytirishga, shuningdek, qo‘shimcha tekshiruvlar sonini kamaytirishga yordam beradi, bu esa resurslarni tejash va davolash sifatini yaxshilashga olib keladi.
uchinchi ilmiy yangilik: tuxumdon saratonini logistik prediktiv modelni qurish bilan ko‘p variantli regression tahlil asosida integratsiya qilish hisobiga yuqori va past darajali xavfli o‘smalarni 13 ta relevant belgilar ekanligi asoslanganligi Respublika ixtisoslashtirilgan onkologiya va radiologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Xorazm filiali (19.07.2024-yildagi 81-h-son buyruq) hamda mazkur markazning Farg‘ona filiali (12.09.2024-yildagi 02-05/236-son buyruq) amaliy faoliyatiga tadbiq etilgan. Ijtimoiy samaradorligi: noaniq holatlar ulushini kamaytirish asossiz jarrohlik aralashuvlar sonini kamaytirishga yordam beradi va qo‘shimcha tashxis qo‘yishga bo‘lgan ehtiyojni kamaytiradi. Prognozning yuqori aniqligi xavfli o‘smalarni erta aniqlashga yordam beradi, bu esa davolash natijasiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu texnologiya, ayniqsa, hududiy tibbiyot muassasalari uchun muhim bo‘lib, shifokorning sub’ektiv tajribasiga ortiqcha bog‘liq bo‘lmagan holda asosli qarorlar qabul qilishni ta’minlaydi. Iqtisodiy samaradorligi: Operatsiyadan oldingi bashoratlash aniqligining yaxshilanishi 10% bemorlarda keraksiz jarrohlik aralashuvlarini istisno qilish imkonini berdi, bu esa 107400000 so‘mni tejashga olib keldi. Bundan tashqari, qo‘shimcha tekshiruvlarga bo‘lgan ehtiyojning kamayishi sog‘liqni saqlash muassasalariga yuklamani kamaytiradi, resurslarni yanada oqilona taqsimlashga va tizimning umumiy samaradorligini oshirishga yordam beradi. Xulosa: Xavflilik indeksini aniqlash bilan ishlab chiqilgan MRT skoring modeli diagnostika sifatini sezilarli darajada yaxshilaydi, noaniq klinik holatlar sonini kamaytiradi, qo‘shimcha tekshiruvlarga bo‘lgan ehtiyojni kamaytiradi va keraksiz jarrohlik aralashuvlardan qochish imkonini beradi. Bu bemorlarda prognozni yaxshilashga, davolash va diagnostika muolajalari xarajatlarini kamaytirishga, shuningdek, ayniqsa cheklangan resurslar sharoitida Sog‘liqni saqlash tizimi faoliyatini optimallashtirishga yordam beradi.
to‘rtinchi ilmiy yangilik: MRT diskriminatsiyasining High grade tuxumdon o‘smalarida va Low grade skoring modelini qurish qayta tanlab oluvchi Wrappers backward selection featuresni usuli qo‘llash yo‘li bilan vizualizatsiyalangan tuxumdon o‘smasining havflilik indeksining prediktorlari aniqlanganligi Respublika ixtisoslashtirilgan onkologiya va radiologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Xorazm filiali (19.07.2024-yildagi 81-h-son buyruq) va shu muassasaning Farg‘ona filiali (12.09.2024-yildagi 02-05/236-son buyruq) klinik faoliyatiga joriy etilgan, bu ularning amaliy qiymati va samaradorligini tasdiqlaydi. Ijtimoiy samaradorligi: O‘smaning xavflilik darajasi va bosqichini to‘g‘ri baholash adekvat davolashni o‘z vaqtida boshlashga yordam beradi, kasallikning giperdiagnostikasi yoki og‘irligini etarlicha baholamaslik xavfini kamaytiradi. Bu, ayniqsa, zamonaviy diagnostika usullaridan foydalanish imkoniyati cheklangan sharoitda tibbiy yordam ko‘rsatish sifatini oshiradi va bemorlar uchun prognozni yaxshilashga yordam beradi. Iqtisodiy samaradorligi: MRT-skoring modellaridan foydalanish qimmat vizualizatsiya usullariga xarajatlarni kamaytirish imkonini beradi, bu esa tekshiruvning umumiy narxini pasaytiradi. O‘smaning xavflilik darajasi va tarqalganligini yanada aniqroq aniqlash keraksiz jarrohlik aralashuvlari va ortiqcha terapiyaning oldini oladi, bemorlar uchun ham, umuman Sog‘liqni saqlash tizimi uchun ham tejamkorlikni ta’minlaydi. Bu resurslarni oqilona qayta taqsimlash va kuchlarni haqiqatdan ham intensiv aralashuvni talab qiladigan holatlarga yo‘naltirish imkonini beradi. Xulosa: Vizuallashtiriladigan MRT-belgilar asosida mashinali o‘rganishni qo‘llash tuxumdon saratoni xavflilik darajasining model indeksi va uning chegaraviy qiymati bo‘yicha 84,1% aniqlik bilan yuqori va past xavflilik darajasidagi tuxumdon saratoni diskriminatsiyasining bashoratli skoring modelini yaratish imkonini berdi. Mashinali o‘qitish usuli bilan tuxumdon saratonining cheklangan va keng tarqalgan bosqichlarini farqlash uchun yaratilgan skoring modeliga kelsak, u cheklangan aniqlikni ko‘rsatdi - 61,8% va hozirgi bosqichda uni amaliyotga tavsiya qilish mumkin emas, garchi modelning boshqa parametrlari uning istiqbolliligini va yanada ko‘proq vakillik qiladigan dastlabki materialda o‘rganish maqsadga muvofiqligini ko‘rsatadi. Ushbu texnologiyani joriy etish optimal davolash taktikasini o‘z vaqtida tanlashga yordam beradi, giperdiagnostika xavfini va tashxis qo‘yishdagi kechikishlarni kamaytiradi, bemorlarda prognozni yaxshilaydi va resurslardan oqilona foydalanish orqali sog‘liqni saqlash faoliyatining iqtisodiy samaradorligini oshiradi.