Sa’dulloeva Iroda Kurbonovnaning
fan doktori (DSc) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): “Bolalarda tug‘ma yurak nuqsonlari rivojlanishining klinik – immunogenetik mexanizmlari” ixtisosliklar shifri: 14.00.36 – Allergologiya va immunologiya, 14.00.20 – Tibbiy genetika.
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2023.3.DSc/Tib933.
Ilmiy maslaxatchilar: Kamalov Zaynitdin Sayfutdinovich, tibbiyot fanlari doktori, professor, Ruzibakieva Malika Ruslanovna, tibbiyot fanlari doktori (DSc).
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Abu Ali ibn Sino nomidagi Buxoro davlat tibbiyot instituti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa (muassasalar) nomi, IK raqami: Immunologiya va inson genomikasi instituti, DSc.02/30.12.2019.Tib.50.01.
Rasmiy opponentlar: Mirraximova Maktuba Xabibullaevna, tibbiyot fanlari doktori, professor; Yuldasheva Nodira Yusupovna, tibbiyot fanlari doktori, professor; Muxamedov Rustam Sultanovich, biologiya fanlari doktori, professor.
Yetakchi tashkilot: Smolensk davlat tibbiyot universiteti (Rossiya).
Dissertatsiya yo‘nalishi: amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi:
bolalarda tug‘ma yurak nuqsonlari rivojlanishining klinik – immunogenetik mexanizmlarini aniqlashdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
ilk bor tug‘ma yurak nuqsonlarida anomal kon oqimining yuzaga kelishi natijasida qon aylanishining buzilishi xamda yurak-qon tomir to‘qimasida yuzaga keladigan yallig‘lanish jarayonining kuchayishi sababli yallig‘lanishga xos (IL-6, IL-8 va TNFα) va qarshi (IL-10) sitokinlar miqdorlarining me’yorga nisbatan ishonarli ortishi aniqlangan;
ilk bor tug‘ma yurak nuqsonlarida kuzatiladigan gipoksiya sababli yuzaga keladigan yurak-qon tomir to‘qimasi strukturasining o‘zgarishi jarayonida o‘sish omillarining (bFGF, VEGF-A va TGF-β) keskin faollashuvi isbotlangan;
ilk bor o‘zbek millatiga mansub bolalarda tug‘ma yurak nuksonida MTR A2756G genining A/A genotipi va MTHFR C677Tgenining C/C genotipi himoya xususiyatlarini namoyon qilsa, mos ravishda G/G va T/T genotiplari esa tug‘ma nuqsonlar rivojlanish xavfining genetik omili ekanligi isbotlangan;
ilk bor tug‘ma yurak kasalligi bo‘lgan bolalarning otalarida tug‘ma yurak kasalligi xavfi bilan hech qanday genetik omillar aniqlanmasada, onalarida MTR A2756G genining G/G genotipi va MTHFR C677T genining T/T genotiplari kabi genetik omillari sababli tug‘ma nuqsonlar rivojlanish xavfi ortishiga olib kelishi isbotlangan;
ilk bor o‘zbek millatiga mansub o‘g‘il bolalarda (QTN va TF) tug‘ma yurak nuksonlari rivojlanishiga MTR A2756G genining A/G va G/G genotiplari, qiz bolalarda (TF) MTHFR C677T genining T/T genotipi rivojlanish xavfining genetik omillari sabab bo‘lishi bilan gender farqlar aniqlangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi.
O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy texnik kengashning ilmiy-tadqiqot ishlari natijalarini amaliyotga tatbig‘i bo‘yicha yagona xulosa 2024 yil 26 noyabrdagi 09/30 – son xulosasiga ko‘ra:
birinchi ilmiy yangilik: ilk bor tug‘ma yurak nuqsonlarida anomal kon oqimining yuzaga kelishi natijasida qon aylanishining buzilishi xamda yurak-qon tomir to‘qimasida yuzaga keladigan yallig‘lanish jarayonining kuchayishi sababli yallig‘lanishga xos (IL-6, IL-8 va TNFα) va qarshi (IL-10) sitokinlar miqdorlarining me’yorga nisbatan ishonarli ortishi aniqlanganligi bo‘yicha «Tug‘ma yurak nuqsoni bo‘lgan bolalarda diagnostika usulini optimallashtirish» va «Bolalarda tug‘ma yurak nuqsonlarini individual prognozlash usuli» uslubiy tavsiyanomalari ishlab chiqilgan (Buxoro davlat tibbiyot instituti Ekspert kengashining 2023 yil 27 oktyabrdagi №23-m/120-sonli va №23-m/121-sonli xulosalari bilan tasdiqlangan). Mazkur taklif Vobkent tuman tibbiyot birlashmasi bo‘yicha 8.02.2024 yildagi №01/14- va №01/15-sonli, Xorazm viloyat bolalar ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi bo‘yicha 2.02.2024 yildagi 72-sonli va Buxoro viloyat bolalar ko‘p tarmoqli tibbiyot markazining 16.04.2024 yildagi №60-sonli buyruqlari bilan amaliyotlariga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi xuzuridagi ilmiy texnik kengashining 2024 yil 26 noyabrdagi №09/30-sonli xulosasi); ijtimoiy samaradorligi: ilmiy natijalarni klinik amaliyotga joriy etilishi tug‘ma yurak nuqsoni bo‘lgan bolalarni tashxislash, davolash taktikasini optimallashtirish, nogironlik darajasini pasaytirish, asoratlar va o‘lim xolatini kamaytirish xamda xayot sifatini yaxshilashga imkon yaratadi; iqtisodiy samaradorligi: ilmiy natijalarning Xorazm va Buxoro viloyatlari bolalar ko‘p tarmoqli tibbiyot markazlari xamda Vobkent tuman tibbiyot birlashmasi amaliy faoliyatlariga joriy etilishi tug‘ma yurak nuqsoni bo‘lgan bolalarda diagnostika usulini optimallashtirish va individual prognozlash usulini qo‘llash xar bir bolaga nisbatan sarflangan mablag‘ning 350000 so‘mgacha tejash va kasalxonada yotish kunlarini 3 sutkaga qiskarishga imkon yaratadi; xulosa: tug‘ma yurak nuqsonlarida yurak-qon tomir to‘qimasida yuzaga keladigan yallig‘lanish jarayonining kuchayishida yallig‘lanishga xos (IL-6, IL-8 va TNFα) va qarshi (IL-10) sitokinlar miqdorlarining me’yorga nisbatan ishonarli ortishi asoslangan.
ikkinchi ilmiy yangilik: ilk bor tug‘ma yurak nuqsonlarida kuzatiladigan gipoksiya sababli yuzaga keladigan yurak-qon tomir to‘qimasi strukturasining o‘zgarishi jarayonida o‘sish omillarining (bFGF, VEGF-A va TGF-β) keskin faollashuvi isbotlanganligi bo‘yicha «Tug‘ma yurak nuqsoni bo‘lgan bolalarda diagnostika usulini optimallashtirish» va «Bolalarda tug‘ma yurak nuqsonlarini individual prognozlash usuli» uslubiy tavsiyanomalari ishlab chiqilgan (Buxoro davlat tibbiyot instituti Ekspert kengashining 2023 yil 27 oktyabrdagi №23-m/120-sonli va №23-m/121-sonli xulosalari bilan tasdiqlangan). Mazkur taklif Vobkent tuman tibbiyot birlashmasi bo‘yicha 8.02.2024 yildagi №01/14- va №01/15-sonli, Xorazm viloyat bolalar ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi bo‘yicha 2.02.2024 yildagi 72-sonli va Buxoro viloyat bolalar ko‘p tarmoqli tibbiyot markazining 16.04.2024 yildagi №60-sonli buyruqlari bilan amaliyotlariga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi xuzuridagi ilmiy texnik kengashining 2024 yil 26 noyabrdagi №09/30-sonli xulosasi); ijtimoiy samaradorligi: ilmiy natijalarni klinik amaliyotga joriy etilishi tug‘ma yurak nuqsoni bo‘lgan bolalarni tashxislash, davolash taktikasini optimallashtirish, nogironlik darajasini pasaytirish, asoratlar va o‘lim xolatini kamaytirish xamda xayot sifatini yaxshilashga imkon yaratadi; iqtisodiy samaradorligi: ilmiy natijalarning Xorazm va Buxoro viloyatlari bolalar ko‘p tarmoqli tibbiyot markazlari xamda Vobkent tuman tibbiyot birlashmasi amaliy faoliyatlariga joriy etilishi tug‘ma yurak nuqsoni bo‘lgan bolalarda diagnostika usulini optimallashtirish va individual prognozlash usulini qo‘llash xar bir bolaga nisbatan sarflangan mablag‘ning 350000 so‘mgacha tejash va kasalxonada yotish kunlarini 3 sutkaga qiskarishga imkon yaratadi; xulosa: tug‘ma yurak nuqsonlarida kuzatiladigan gipoksiya sababli yuzaga keladigan yurak-qon tomir to‘qimasi strukturasining o‘zgarishi jarayonida o‘sish omillarining (bFGF, VEGF-A va TGF-β) keskin faollashuvi asoslangan.
uchinchi ilmiy yangilik: ilk bor o‘zbek millatiga mansub bolalarda tug‘ma yurak nuksonida MTR A2756G genining A/A genotipi va MTHFR C677Tgenining C/C genotipi himoya xususiyatlarini namoyon qilsa, mos ravishda G/G va T/T genotiplari esa tug‘ma nuqsonlar rivojlanish xavfining genetik omili ekanligi isbotlanganligi bo‘yicha «Tug‘ma yurak nuqsoni bo‘lgan bolalarda diagnostika usulini optimallashtirish» va «Bolalarda tug‘ma yurak nuqsonlarini individual prognozlash usuli» uslubiy tavsiyanomalari ishlab chiqilgan (Buxoro davlat tibbiyot instituti Ekspert kengashining 2023 yil 27 oktyabrdagi №23-m/120-sonli va №23-m/121-sonli xulosalari bilan tasdiqlangan). Mazkur taklif Vobkent tuman tibbiyot birlashmasi bo‘yicha 8.02.2024 yildagi №01/14- va №01/15-sonli, Xorazm viloyat bolalar ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi bo‘yicha 2.02.2024 yildagi 72-sonli va Buxoro viloyat bolalar ko‘p tarmoqli tibbiyot markazining 16.04.2024 yildagi №60-sonli buyruqlari bilan amaliyotlariga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi xuzuridagi ilmiy texnik kengashining 2024 yil 26 noyabrdagi №09/30-sonli xulosasi); ijtimoiy samaradorligi: ilmiy natijalarni klinik amaliyotga joriy etilishi tug‘ma yurak nuqsoni bo‘lgan bolalarni tashxislash, davolash taktikasini optimallashtirish, nogironlik darajasini pasaytirish, asoratlar va o‘lim xolatini kamaytirish xamda xayot sifatini yaxshilashga imkon yaratadi; iqtisodiy samaradorligi: ilmiy natijalarning Xorazm va Buxoro viloyatlari bolalar ko‘p tarmoqli tibbiyot markazlari xamda Vobkent tuman tibbiyot birlashmasi amaliy faoliyatlariga joriy etilishi tug‘ma yurak nuqsoni bo‘lgan bolalarda diagnostika usulini optimallashtirish va individual prognozlash usulini qo‘llash xar bir bolaga nisbatan sarflangan mablag‘ning 350000 so‘mgacha tejash va kasalxonada yotish kunlarini 3 sutkaga qiskarishga imkon yaratadi; xulosa: o‘zbek millatiga mansub bolalarda tug‘ma yurak nuksonida MTR A2756G genining A/A genotipi va MTHFR C677Tgenining C/C genotipi himoya xususiyatlarini, G/G va T/T genotiplari esa tug‘ma nuqsonlar rivojlanish xavfining genetik omili ekanligi asoslangan.
to‘rtinchi ilmiy yangilik: ilk bor tug‘ma yurak kasalligi bo‘lgan bolalarning otalarida tug‘ma yurak kasalligi xavfi bilan hech qanday genetik omillar aniqlanmasada, onalarida MTR A2756G genining G/G genotipi va MTHFR C677T genining T/T genotiplari kabi genetik omillari sababli tug‘ma nuqsonlar rivojlanish xavfi ortishiga olib kelishi isbotlanganligi bo‘yicha «Tug‘ma yurak nuqsoni bo‘lgan bolalarda diagnostika usulini optimallashtirish» va «Bolalarda tug‘ma yurak nuqsonlarini individual prognozlash usuli» uslubiy tavsiyanomalari ishlab chiqilgan (Buxoro davlat tibbiyot instituti Ekspert kengashining 2023 yil 27 oktyabrdagi №23-m/120-sonli va №23-m/121-sonli xulosalari bilan tasdiqlangan). Mazkur taklif Vobkent tuman tibbiyot birlashmasi bo‘yicha 8.02.2024 yildagi №01/14- va №01/15-sonli, Xorazm viloyat bolalar ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi bo‘yicha 2.02.2024 yildagi 72-sonli va Buxoro viloyat bolalar ko‘p tarmoqli tibbiyot markazining 16.04.2024 yildagi №60-sonli buyruqlari bilan amaliyotlariga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi xuzuridagi ilmiy texnik kengashining 2024 yil 26 noyabrdagi №09/30-sonli xulosasi); ijtimoiy samaradorligi: ilmiy natijalarni klinik amaliyotga joriy etilishi tug‘ma yurak nuqsoni bo‘lgan bolalarni tashxislash, davolash taktikasini optimallashtirish, nogironlik darajasini pasaytirish, asoratlar va o‘lim xolatini kamaytirish xamda xayot sifatini yaxshilashga imkon yaratadi; iqtisodiy samaradorligi: ilmiy natijalarning Xorazm va Buxoro viloyatlari bolalar ko‘p tarmoqli tibbiyot markazlari xamda Vobkent tuman tibbiyot birlashmasi amaliy faoliyatlariga joriy etilishi tug‘ma yurak nuqsoni bo‘lgan bolalarda diagnostika usulini optimallashtirish va individual prognozlash usulini qo‘llash xar bir bolaga nisbatan sarflangan mablag‘ning 350000 so‘mgacha tejash va kasalxonada yotish kunlarini 3 sutkaga qiskarishga imkon yaratadi; xulosa: tug‘ma yurak kasalligi bo‘lgan bolalarning otalarida tug‘ma yurak kasalligi xavfi bilan hech qanday genetik omillar aniqlanmadi, onalarida MTR A2756G genining G/G genotipi va MTHFR C677T genining T/T genotiplari tug‘ma nuqsonlar rivojlanish xavfi ortishiga olib kelishi asoslangan.
beshinchi ilmiy yangilik: ilk bor o‘zbek millatiga mansub o‘g‘il bolalarda (QTN va TF) tug‘ma yurak nuksonlari rivojlanishiga MTR A2756G genining A/G va G/G genotiplari, qiz bolalarda (TF) MTHFR C677T genining T/T genotipi rivojlanish xavfining genetik omillari sabab bo‘lishi bilan gender farqlar aniqlanganligi bo‘yicha «Tug‘ma yurak nuqsoni bo‘lgan bolalarda diagnostika usulini optimallashtirish» va «Bolalarda tug‘ma yurak nuqsonlarini individual prognozlash usuli» uslubiy tavsiyanomalari ishlab chiqilgan (Buxoro davlat tibbiyot instituti Ekspert kengashining 2023 yil 27 oktyabrdagi №23-m/120-sonli va №23-m/121-sonli xulosalari bilan tasdiqlangan). Mazkur taklif Vobkent tuman tibbiyot birlashmasi bo‘yicha 8.02.2024 yildagi №01/14- va №01/15-sonli, Xorazm viloyat bolalar ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi bo‘yicha 2.02.2024 yildagi 72-sonli va Buxoro viloyat bolalar ko‘p tarmoqli tibbiyot markazining 16.04.2024 yildagi №60-sonli buyruqlari bilan amaliyotlariga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi xuzuridagi ilmiy texnik kengashining 2024 yil 26 noyabrdagi №09/30-sonli xulosasi); ijtimoiy samaradorligi: ilmiy natijalarni klinik amaliyotga joriy etilishi tug‘ma yurak nuqsoni bo‘lgan bolalarni tashxislash, davolash taktikasini optimallashtirish, nogironlik darajasini pasaytirish, asoratlar va o‘lim xolatini kamaytirish xamda xayot sifatini yaxshilashga imkon yaratadi; iqtisodiy samaradorligi: ilmiy natijalarning Xorazm va Buxoro viloyatlari bolalar ko‘p tarmoqli tibbiyot markazlari xamda Vobkent tuman tibbiyot birlashmasi amaliy faoliyatlariga joriy etilishi tug‘ma yurak nuqsoni bo‘lgan bolalarda diagnostika usulini optimallashtirish va individual prognozlash usulini qo‘llash xar bir bolaga nisbatan sarflangan mablag‘ning 350000 so‘mgacha tejash va kasalxonada yotish kunlarini 3 sutkaga qiskarishga imkon yaratadi; xulosa: o‘zbek millatiga mansub o‘g‘il bolalarda (QTN va TF) tug‘ma yurak nuksonlari rivojlanishiga MTR A2756G genining A/G va G/G genotiplari, qiz bolalarda (TF) MTHFR C677T genining T/T genotipi rivojlanish xavfining genetik omillari ekanligi asoslangan.
