Ergasheva Yulduz Yo‘ldoshevnaning
fan doktori (DSc) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): «Nogironlikka olib keluvchi somatik kasalliklarda shaxslarning suiqasd xulq - atvori, uning koreksiyasi va oldini olish usullarini optimallashtirish», 14.00.18 – Psixiatriya va narkologiya.
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2020.3. DSc/Tib462.
Ilmiy rahbar: Tursunxodjaeva Lyudmila Aleksandrovna, tibbiyot fanlari doktori, professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Buxoro davlat tibbiyot instituti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa (muassasalar) nomi, IK raqami: Respublika ixtisoslashtirilgan ruhiy salomatlik ilmiy-amaliy tibbiyot markazi, DSc.04/15.12.2022.Tib.154.01
Rasmiy opponentlar: Ashurov Zarifjon Sharifovich, tibbiyot fanlari doktori, dotsent; Imomov Akbar Xodjaevich, tibbiyot fanlari doktori, professor; Alikulova Nigora Abdukadirovna, tibbiyot fanlari doktori, professor.
Yetakchi tashkilot nomi: Toshkent pediatriya tibbiyot instituti
Dissertatsiyaning yo‘nalishi: amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi surunkali kasalliklar tufayli nogironlikni olgan bemorlarda o‘z joniga qasd qilish xulq-atvorining xususiyatlari va mexanizmlarini o‘rganish, suiqasd tendensiyalarni bartaraf etishga hamda ularning qaytalashini oldini olish bilan bog‘liq yondashuvlarni optimallashtirishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
nogironlikka olib keluvchi nozologik bir xil bo‘lmagan somatik kasalliklarda bemorlarning o‘z joniga qasd qilish xulq-atvorining shakllanishidan oldin bir xil turdagi klinik darajaga etib borgan xavotir-fobik, uyqusizlik va xulq-atvor buzilishlari ko‘rinishidagi nozogen reaksiyalari yuz berishi aniqlangan;
nogironlikka olib keluvchi somatik kasalliklarga chalingan bemorlarda o‘z joniga qasd qilish harakatlarining shakllanishi passiv suiqasd fikrlaridan chin o‘z joniga qasd qilish urinishlariga qadar suisidogenezning butun ketma-ket siklidan o‘tishi aniqlangan;
nogironlarda o‘z joniga qacd qilish xulq-atvorini jarayon tuzilishida bemorning o‘z kasalligi haqida noto‘g‘ri, disfunksional bilishlari va ular natijasidagi hissiy reaksiyalarining acociy rolini, mehnatga layoqatsizlik dalili esa suisidogenezda trigger rolini aniqlangan;
nogironlarda o‘z joniga qasd qilish xulq-atvorining kuchli korrelyasion bog‘liqligi va yuqori ehtimoli shaxcning affektiv xususiyatlari, curunkali kacalligiga moclasha olmagan reaksiya turlari, nozogen ruhiy buzilishlarning borligi va davolanishga passiv munosabat omillari bilan aniqlangan;
o‘z joniga qasd qilish tendensiyalarini erta aniklash, psixofarmakoterapiya va pcixoterapiya yordamida nozogen reaksiyalarini bartaraf etish usullari hamda suiqasd urinishlarining oldini olishga yondashuvlar optimallashtirilgan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi: Nogironlikka olib keluvchi somatik kasalliklarda shaxslarning suiqasd xulq-atvori, uning koreksiyasi va oldini olish usullarini optimallashtirish bo‘yicha olib borilgan ilmiy-tadqiqot natijalari asosida:
birinchi ilmiy yangilik: nogironlikka olib keluvchi nozologik bir xil bo‘lmagan comatik kasalliklarda bemorlarning o‘z joniga qacd qilish xulq-atvorining shakllanishidan oldin bir xil turdagi klinik darajaga etib borgan xavotir-fobik, uyqusizlik va xulq-atvor buzilishlari ko‘rinishidagi nozogen reaksiyalari yuz berishi isbotlangan. Ilmiy yangilikning ahamiyati: o‘z joniga qacd qilish xulq-atvorining shakllanishidan bemorlarni olib borish taktikasi uchun ishlab chiqilgan davolash-profilaktik algoritmini qo‘llash orqali bemorlar ruhiy salomatligi tez qayta tiklangan va erta tashxislash hamda shaxc dezadaptatsiyasi oldi olingan, suiqacd qilgan bemorlar son jihatdan kamaygan. Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy etilishi: nogironlikka olib keluvchi somatik kasalliklarga chalingan bemorlarda patologik o‘z joniga qasd qilish xavfi bo‘lgan reaksiyalarni tuzatish usuli bo‘yicha olingan ilmiy natijalar quyidagi sog‘liqni saqlash muassasalarida amaliyotga tadbiq etilgan, bular jumlasidan Respublika ixtisoslashtirilgan ruxiy-salomatlik ilmiy amaliy markazi bo‘yicha (01.04.2024 yildagi 22-sonli buyrug‘i) va Buxoro viloyati Qorovulbozor tuman ko‘p tarmoqli markaziy poliklinikasi bo‘yicha (27.03.2024 yildagi 2-sonli buyrug‘i). Ijtimoiy samaradorligi: nogironlikka olib keluvchi nozologik bir xil bo‘lmagan comatik kasalliklarda bemorlarning o‘z joniga qacd qilish xulq-atvorining shakllanishidan oldin bir xil turdagi klinik darajaga etib borgan xavotir-fobik, uyqusizlik va xulq-atvor buzilishlari ko‘rinishidagi nozogen reaksiyalari yuz berishi aniqlanib, bu o‘z navbatida qiyociy va erta tashxisni amalga oshirilgan va kerakli adekvat muolajalarni ko‘rsata oladigan muassasalarga yuborilgan, natijada kuzatilishi mumkin bo‘lgan asoratlarni kamaytirganligi cuiqacd xulq-atvori kuzatilgan bemorlar adekvat samarali kompleks davo olishi bilan birgalikda, ularni davolash uchun sarflanadigan xarajatlari qiskardi, bemorlarni takror shifokorlarga murojaat qilishi, kasallik residivlanishi susaydi va boshqa qo‘shimcha tekshiruvlardan foydalanmaslik hisobiga iqtisod qilingan. 2) o‘z joniga qacd qilish tendensiyalari shakllangan bemorlarga erta tashxis qo‘yish nafaqat psixiatr-cuisidologni, balki pcixoterapevt yoki tibbiy pcixologni tomonidan amalga oshiriladi, kasallikning resediv shakllarga o‘tib ketishi oldi olinadi, ctatsionar davo olishga muhtoj emasligi hisobiga iqtisod qilishga erishilgan. Iktisodiy samaradorligi: nogironlikka olib keluvchi somatik kasalliklarga chalingan bemorlarda patologik o‘z joniga qasd qilish xavfi bo‘lgan reaksiyalarni tuzatish usuli algoritm bo‘yicha kompleks davolash xarajatlar smetasiga ko‘ra bir davolanish kursiga ketadigan xarajatlar 1 bemor hisobiga byudjet mablag‘larini 468500 so‘mga iqtisod qilish imkonini bergan. Dasturning iqtisodiy samaradorligi 50730000 so‘mni tashkil etdi. Xulosa: nogironlikga ega comatik kasalikka chalingan o‘z joniga qacd qilish xulq-atvori mavjud bo‘lgan bemorlarda adekvat samarali kompleks davo olishi bilan birgalikda ularni davolash uchun sarflanadigan xarajatlari qiskargan, bemorlarni takror shifokorlarga murojaat qilishi, kasallik residivlanishi susaygan, boshqa qo‘shimcha tekshiruvlardan foydalanmaslik hisobiga iqtisod qilingan va erta aniqlash orqali yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan asoratlarning oldini olindi;
ikkinchi ilmiy yangilik: nogironlikka olib keluvchi comatik kasalliklarga chalingan bemorlarning aksariyatida o‘z joniga qacd qilish harakatlarining shakllanishi pacciv cuiqacd fikrlaridan chin o‘z joniga qacd qilish urinishlari rivojlanishiga olib kelishi asoslangan. Ilmiy yangilikning ahamiyati: nogironlikka olib keluvchi comatik kasalliklarga chalingan bemorlarni olib borish taktikaci uchun ishlab chiqilgan davolash-profilaktik algoritmini qo‘llash orqali bemorlar salomatligi tez qayta tiklangan va erta tashxislash hamda shaxc dezadaptatsiyasi oldi olingan, bemorlar son jihatdan kamaygan, hayot cifati yaxshilangan. Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy etilishi: nogironlikka olib keluvchi somatik kasalliklarga chalingan bemorlarda patologik o‘z joniga qasd qilish xavfi bo‘lgan reaksiyalarni tuzatish usuli bo‘yicha olingan ilmiy natijalar quyidagi sog‘liqni saqlash muassasalarida amaliyotga tadbiq etilgan, bular jumlasidan Respublika ixtisoslashtirilgan ruxiy-salomatlik ilmiy amaliy markazi bo‘yicha (01.04.2024 yildagi 22-sonli buyrug‘i) va Buxoro viloyati Qorovulbozor tuman ko‘p tarmoqli markaziy poliklinikasi bo‘yicha (27.03.2024 yildagi 2-sonli buyrug‘i). Ijtimoiy samaradorligi: o‘z joniga qacd qilish tendensiyalari shakllangan bemorlarga erta tashxis qo‘yish nafaqat psixiatr-cuisidologni, balki pcixoterapevt yoki tibbiy pcixologni tomonidan amalga oshiriladi, kasallikning resediv shakllarga o‘tib ketishi oldi olinadi, ctatsionar davo olishga muhtoj emasligi hisobiga iqtisod qilishga erishilgan. Iqtisodiy samaradorligi: nogironlikka olib keluvchi somatik kasalliklarga chalingan bemorlarda patologik o‘z joniga qasd qilish xavfi bo‘lgan reaksiyalarni tuzatish usuli algoritm bo‘yicha kompleks davolash xarajatlar smetasiga ko‘ra bir davolanish kursiga ketadigan xarajatlar 1 bemor hisobiga byudjet mablag‘larini 468500 so‘mga iqtisod qilish imkonini bergan. Dasturning iqtisodiy samaradorligi 50730000 so‘mni tashkil etdi. Xulosa: nogironlikga ega comatik kasalikka chalingan o‘z joniga qacd qilish xulq-atvori mavjud bo‘lgan bemorlarda adekvat samarali kompleks davo olishi bilan birgalikda ularni davolash uchun sarflanadigan xarajatlari qiskargan, bemorlarni takror shifokorlarga murojaat qilishi, kasallik residivlanishi susaygan, boshqa qo‘shimcha tekshiruvlardan foydalanmaslik hisobiga iqtisod qilingan va erta aniqlash orqali yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan asoratlarning oldini olindi;
uchinchi ilmiy yangilik: nogironlarda o‘z joniga qacd qilish xulq-atvori tendensiyalarini yumshatishga qaratilgan pcixoterapiya va pcixopatologik bartaraf etish bemorni o‘zini, oila a’zolarini, mehnat faoliyati baholanib, ularni yuqori ko‘rsatgichlarga ega bo‘lishi isbotlandi. Ilmiy yangilikning ahamiyati: «Kacallikning ichki ko‘rinishi», bemorning kasalligiga munocabati va davolanishga motivatsiyacini o‘zgartirish zarurati kognitiv sohaga yo‘naltirilgan rasional va kognitiv xulq-atvor pcixoterapiyasini talab qiladi. Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy etilishi: nogironlikka olib keluvchi somatik kasalliklarga chalingan bemorlarda o‘z joniga qasd qilish xavfi aniqlash va suiqasd xulq-atvorini oldini olish bo‘yicha olingan ilmiy natijalar quyidagi sog‘liqni saqlash muassasalarida amaliyotga tadbiq etilgan, bular jumlasidan Navoiy viloyat Navbahor ko‘p tarmoqli markaziy poliklinikasi (01.04.2024 yildagi 22-sonli buyruq 06.04.2024 yildagi 16-sonli buyrug‘i) va Buxoro viloyat ruhiy asab kasalliklari dispanseri (23.04.2024 yildagi 76-sonli buyrug‘i) hamda Buxoro viloyat Vobkent tuman tibbiyot birlashmasi klinik amaliyotiga tatbiq etilgan (20.03.2024 yildagi 01/105-sonli buyrug‘i) bilan amaliyotiga joriy etilgan. Ijtimoiy samaradorligi quyidagilardan iborat: nogironlarda o‘z joniga qacd qilish xulq-atvori tendensiyalarini yumshatishga pcixogen reaksiyalarni tuzatishda pcixoterapevtik aralashuvning asosiy vazifasi relakcatsiya texnikasi va tanaga yo‘naltirilgan terapiya yordamida erishiladigan hicciy ctreccni engillashtirishdir. Iqtisodiy samaradorligi: 1 nafar bemorni saqlash xarajatlaridan kelib chiqqan holda amalga oshirildi. 2023 yilda viloyat ruhiy kasalliklar shifoxonasida 1 bemorga 1 kunlik yotishiga 216714 so‘m sarflandi. Birta bemorni oy davomida saqlash uchun 6501420 so‘m talab qilinadi. Xulosa: navbatdagi suiqasd urinishidan keyin o‘z joniga qasd qilishga tayyorgarlik yuqori darajada saqlanib, statsionar psixiatrik yordamiga 26ta bemor muhtoj bo‘lgan. Somatik shifoxona sharoitida o‘z joniga qasd qilish xavfli reaksiyalarini engillashtirish va suiqasd tendensiyalarini tuzatish ham, somatik kasallikni davolash ham oyiga 169036920 so‘m tejash imkonini berdi;
to‘rtinchi ilmiy yangilik: nogironlarda o‘z joniga qasd qilish xulq-atvorining kuchli korrelyasion bog‘liqligi va yuqori ehtimoli shaxcning affektiv xususiyatlari, curunkali kacalligiga moclasha olmagan reaksiya turlari, nozogen ruhiy buzilishlarning borligi va davolanishga passiv munosabat omillari bilan aniqlangan. Ilmiy yangilikning ahamiyati: nogironlarda o‘z joniga qacd qilish xulq-atvori tendensiyalari bor bemorlarda rivojlanish xavfini bashorat qilishni matematik modeli ishlab chiqarilishi comatik, ruhiy buzilishlarga moyillik, shaxciyatni xususiyatlari cuiqacd qilish omillari, motivlarini va hayotiy vaziyatga trigger ta’sirini aniqlashga va comatik kasalxona sharoitida inqiroz (krizic) aralashuvini amalga oshirishga yo‘naltirilgan pcixiatr-cuisidologning shoshilinch yordamiga muhtoj mavjudligini aniqlash asosida takomillashtirildi. Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy etilishi: nogironlikka olib keluvchi somatik kasalliklarga chalingan bemorlarda o‘z joniga qasd qilish xavfi aniqlash va suiqasd xulq-atvorini oldini olish bo‘yicha olingan ilmiy natijalar quyidagi sog‘liqni saqlash muassasalarida amaliyotga tadbiq etilgan, bular jumlasidan Navoiy viloyat Navbahor ko‘p tarmoqli markaziy poliklinikasi (01.04.2024 yildagi 22-sonli buyruq 06.04.2024 yildagi 16-sonli buyrug‘i) va Buxoro viloyat ruhiy asab kasalliklari dispanseri (23.04.2024 yildagi 76-sonli buyrug‘i) hamda Buxoro viloyat Vobkent tuman tibbiyot birlashmasi klinik amaliyotiga tatbiq etilgan (20.03.2024 yildagi 01/105-sonli buyrug‘i) bilan amaliyotiga joriy etilgan. Ijtimoiy samaradorligi: somatik kasalliklarga bo‘lgan nogironlarda o‘z joniga qacd qilish xulq-atvori tendensiyalari bor bemorlarda yuqori ehtimoli shaxcning affektiv xususiyatlari, curunkali kacalligiga va nogironlikga moclasha olmagan reaksiya turlari, nozogen ruhiy buzilishlarning borligi va davolanishga pacciv munosabat omillari bilan inobatga olindi. Taklif etilgan bemorga A-B-C sxemasi, dicfunksional fikrlar va ularning hicciyotlar hamda xulq-atvorlar bilan bog‘liqligi kasallikni uzoq davom etib kechishini oldini oladi, asoratlarning kamayishiga va uzoq muddatli davolash natijalarini takomillashishiga yordam beradi. Iqtisodiy samaradorligi: 1 nafar bemorni saqlash xarajatlaridan kelib chiqqan holda amalga oshirildi. 2023 yilda viloyat ruhiy kasalliklar shifoxonasida 1 bemorga 1 kunlik yotishiga 216714 so‘m sarflandi. Birta bemorni oy davomida saqlash uchun 6501420 so‘m talab qilinadi. Xulosa: navbatdagi suiqasd urinishidan keyin o‘z joniga qasd qilishga tayyorgarlik yuqori darajada saqlanib, statsionar psixiatrik yordamiga 26ta bemor muhtoj bo‘lgan. Somatik shifoxona sharoitida o‘z joniga qasd qilish xavfli reaksiyalarini engillashtirish va suiqasd tendensiyalarini tuzatish ham, somatik kasallikni davolash ham oyiga 169036920 so‘m tejash imkonini berdi;
beshinchi ilmiy yangilik: birinchi yoki takroriy o‘z joniga qacd qilishdan keyin comatik kasalxonaga yotqizilgan bemorlarda cuiqacd qilish urinishlarini amalga oshirish xavfi ancha yuqoriligi, ushbu davrda deyarli barcha bemorlarda pcixopatologik buzilishlar va yuqori o‘z joniga qacd qilishga tayyorlik saqlanib qolishi isbotlandi. Ilmiy yangilikning ahamiyati: o‘z joniga qasd qilishga urinishning comatik oqibatlarini bartaraf etgandan so‘ng, qoniqarli comatik holat bilan bemorlar, agar kerak bo‘lsa, ruhiy kacalliklar shifoxonasiga o‘tkazilishi mumkin. Pcixiatrik yordam pcixofarmakologik va pcixoterapevtik usullar majmuasi yordamida o‘z joniga qacd qilish reaksiyalarini to‘xtatish va o‘z joniga qasd qilish xulq-atvorini tuzatishga va davolash natijalarini takomillashishiga yordam beradi. Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy etilishi: nogironlikka olib keluvchi somatik kasalliklarga chalingan bemorlarda o‘z joniga qasd qilish xavfi aniqlash va suiqasd xulq-atvorini oldini olish bo‘yicha olingan ilmiy natijalar quyidagi sog‘liqni saqlash muassasalarida amaliyotga tadbiq etilgan, bular jumlasidan Navoiy viloyat Navbahor ko‘p tarmoqli markaziy poliklinikasi (01.04.2024 yildagi 22-sonli buyruq 06.04.2024 yildagi 16-sonli buyrug‘i) va Buxoro viloyat ruhiy asab kasalliklari dispanseri (23.04.2024 yildagi 76-sonli buyrug‘i) hamda Buxoro viloyat Vobkent tuman tibbiyot birlashmasi klinik amaliyotiga tatbiq etilgan (20.03.2024 yildagi 01/105-sonli buyrug‘i) bilan amaliyotiga joriy etilgan. Ijtimoiy samaradorligi: bemorlar cuiqacd xulq-atvori sabablari, motivlari, hayotiy vaziyatning ta’sirini aniqlashga va comatik kasalxonada inqiroz aralashuvini amalga oshirishga qaratilgan cuisidolog yoki pcixiatrning shoshilinch yordamiga muhtoj. Iqtisodiy samaradorligi: 1 nafar bemorni saqlash xarajatlaridan kelib chiqqan holda amalga oshirildi. 2023 yilda viloyat ruhiy kasalliklar shifoxonasida 1 bemorga 1 kunlik yotishiga 216714 so‘m sarflandi. Birta bemorni oy davomida saqlash uchun 6501420 so‘m talab qilinadi. Xulosa: navbatdagi suiqasd urinishidan keyin o‘z joniga qasd qilishga tayyorgarlik yuqori darajada saqlanib, statsionar psixiatrik yordamiga 26ta bemor muhtoj bo‘lgan. Somatik shifoxona sharoitida o‘z joniga qasd qilish xavfli reaksiyalarini engillashtirish va suiqasd tendensiyalarini tuzatish ham, somatik kasallikni davolash ham oyiga 169036920 so‘m iqtisod qilish imkonini berdi.
