Маҳамматова Меҳринисо Усмоновнанинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Юмшоқ буғдойнинг янги навларини яратишда республиканинг турли минтақаларга мос навлар моделини ишлаб чиқиш ва илмий асослаш”, 06.01.05 – Селекция ва уруғчилик (Қишлоқ хўжалиги фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2024.1.DSc/Qx299
Илмий маслаҳатчи: Холмуродова Гўзал Рўзиевна, қишлоқ хоʻжалиги фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент давлат аграр университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Тошкент давлат аграр университети, DSc.05/04.03.2022.Qx.13.01
Расмий оппонентлар: Халикова Малохат Бобомуродовна, қишлоқ хўжалиги фанлари доктори, профессор; Зиёдуллаев Зоҳид Файзуллаевич, қишлоқ хўжалиги фанлари доктори, профессор; Қаршиева Умида Шукуровна, қишлоқ хўжалиги фанлари доктори, доцент.
Етакчи ташкилот: Жанубий деҳқончилик илмий тадқиқот институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади республикамизнинг турли минтақаларининг суғориладиган ерлари шароитида кузги юмшоқ буғдойнинг (Т. аистивум Л. ) йанги навларини йаратиш учун ҳар бир минтақага мос навлар моделини ишлаб чиқиш ва илмий асослаш ҳамда ҳосилдор, клейковина ва оқсил миқдори юқори, занг касаллигига чидамли йанги нав йаратишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк маротаба республиканинг суғориладиган ерлари шароитида кузги юмшоқ буғдойнинг (Т.аестивум Л. ) шимолий, жанубий ва марказий минтақаларида янги навлар яратиш учун навлар модели ишлаб чиқилган ва илмий асосланган:
республиканинг шимолий, жанубий ва марказий минтақаларида, суғориладиган ерлар шароитида кузги юмшоқ буғдой навларининг қимматли хўжалик белгилари бўйича қиёсий таҳлил қилинган;
республикамиз шимолий минтақасида суғориладиган ерлари шароитида кузги юмшоқ буғдой навларини совуққа, жанубий минтақасида навларнинг иссиқликка чидамлилиги, марказий минтақада қишга чидамлилиги аниқланган ва илмий асосланган;
шимолий, жанубий ва марказий минтақаларнинг суғориладиган ерлар шароитида кузги юмшоқ буғдой навларининг дон сифат кўрсаткичларини ҳамда уруғининг физиологик етилиши аниқланган;
шимолий, жанубий ва марказий минтақаларнинг суғориладиган ерлар шароитида кузги юмшоқ буғдой навлари уруғининг физиологик етилиши аниқланган;
таркибида оқсил ва клейковина миқдори ҳамда қимматли хўжалик белгилари юқори бўлган янги Юксак буғдой нави яратилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Юмшоқ буғдойнинг янги навларини яратишда турли минтақага мос навлар моделини ишлаб чиқиш ва илмий асослаш бўйича олинган натижалар асосида:
Қишлоқ хўжалигида қимматли-хўжалик белгиларнинг юқори мажмуасига эга ва аксарият белгилар бўйича ишлаб чиқаришда экилаётган навлардан устун бўлган кузги юмшоқ буғдойнинг Юксак нави яратилган ва Ўсимликлар генетик ресурслари ИТИ Миллий генбанкига топширилган (Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлигининг 2024-йил 24-январдаги № 06/22-06/119-сон маълумотномаси). Натижада, республикамизнинг буғдой генофонди қимматли хўжалик белгилари юқори, ҳосилдорлиги 60,0 с/га, вегетация даври 212-226 кун, оқсил миқдори 14,4 %, клейковина миқдори 32,6 %, 1000 дона дон вазни 52 г, занг касаллигига чидамли бўлган янги нав билан бойитилган;
республиканинг суғориладиган ерлари шароитида кузги юмшоқ буғдойнинг шимолий, жанубий ва марказий минтақаларида янги навлар яратиш учун навлар модели ишлаб чиқилган ва илмий асосланган (Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлигининг 2024-йил 24-январдаги № 06/22-06/119-сон маълумотномаси). Натижада, ишлаб чиқилган мазкур модел республикамизнинг шимолий, жанубий ва марказий тупроқ-иқлим минтақаларига мос навлар яратишда юқори самарали модел сифатида тавсия этилган;
Тошкент вилояти Қибрай туманида кузги юмшоқ буғдойнинг янги “Юксак” нави “Яшил зироат” фермер хўжалигида 0,3 га жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлигининг 2024-йил 24-январдаги № 06/22-06/119-сон маълумотномаси). Натижада, сариқ занг касалликларига комплекс чидамлиликка эга бўлган мазкур навдан юқори ҳосил (81 с/га) олишга эришиган;
янги яратилган “Юксак” нави Фарғона вилояти Қува тумани “Шермирзахожи” фермер хўжалигида 0,2 гектар майдонда жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлигининг 2024-йил 24-январдаги № 06/22-06/119-сон маълумотномаси). Натижада, ушбу навдан 80 с ҳосил олишга эришилган;
кузги юмшоқ буғдойнинг янги Юксак нави Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги ҳузуридаги Қишлоқ хўжалиги экинлари навларини синаш марказига тақдим қилинган (Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлигининг 2024-йил 24-январдаги № 06/22-06/119-сон маълумотномаси). Натижада, ушбу навнинг Давлат нав синовини ташкил этиш ҳамда экин майдонларини кенгайтириш учун етарли миқдордаги навдорлиги юқори бўлган оригинал уруғликлари тайёрланган.