Эргашев Ориф Раҳматуллаевичнинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган тармоғи номи): «G. hirsutum L. нав ва тизмаларининг айрим морфо-хўжалик белгилари кўрсаткичлари бўйича популяциявий таркибининг генетик асослари», 03.00.09 - Умумий генетика (биология фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2023.1.DSc/В188.
Илмий маслаҳатчи: Азимов Абдулаҳат Абдужабборович, биология фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Генетика ва ўсимликлар экспериментал биологияси институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассасалар номи, ИК рақами: Генетика ва ўсимликлар экспериментал биологияси институти, DSc.02/30.12.2019.B.53.01.
Расмий оппонентлар: Мўминов Ҳасан Алиқулович, биология фанлари доктори, профессор; Сирожиддинов Бехзод Арабджонович, биология фанлари доктори, профессор; Амантурдиев Алишер Балкибаевич, қишлоқ хўжалиги фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Тошкент давлат аграр университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: ўрта толали ғўза генотипларининг айрим морфо-хўжалик белгилари бўйича мувозанатлилик даражалари, популяция таркиби ҳамда улар ўртасидаги коррелятив боғлиқлигини аниқлаш ва касалликларга чидамлилигини баҳолаш асосида янги навлар олишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор G.hirsutum L. нинг ЎзФА-707, ЎзФА-710 ва Т-1326 сингари генотипларининг муҳим морфо-хўжалик кўрсаткичлари бўйича популяция таркиби илмий асосланган;
тадқиқот ашёларида муҳим морфо-хўжалик белгиларининг ўртача кўрсаткичларини намоён бўлиши бўйича ўзгарувчанлик кўлами аниқланган;
ЎзФА-707 ва ЎзФА-710 навлари ҳамда Т-1326 тизмасининг таҳлил қилинган белгилари бўйича популяция таркибида аллелларнинг тарқалиш частотаси Xardi-Vaynberg қонуни асосида очиб берилган;
G.hirsutum L. генотипларида муҳим морфо-хўжалик кўрсаткичларининг шакллантирилишини уларнинг генеологияси бўйича популяция таркибига қиёслаш асосида аниқланган;
ғўза шаклларининг муҳим хўжалик белгилари бўйича популяция таркиби имкониятларидан фойдаланишнинг самараси ЎзФА-707 ва ЎзФА-710 навлари мисолида очиб берилган;
тадқиқот ашёларида таҳлил қилинган белгиларнинг кўрсаткичларига кўра бир-биридан устунлиги жиҳатлари бўйича фарқланиши ёритиб берилган;
ғўза генотипларининг муҳим морфо-хўжалик белгиларини намоён бўлиши бўйича ўзаро корреляцион боғлиқлиги аниқланган;
турли патогенлардан ажраладиган микотоксинларнинг зарарли таъсирига тадқиқот шаклларига хос бўлган уруғликларнинг чидамлилиги бўйича фарқланиши очиб берилган;
тадқиқот генотипларининг гулларидаги чангдонлари ва уруғкуртаклари сони аниқланган;
G.hirsutum L. нинг Т-1326 тизмаси муҳим морфо-хўжалик белгилари кўрсаткичлари бўйича гомеостаз ҳолатга келтирилиб, нав яратилган;
ўрта толали ғўзага мансуб нав ва тизмаларнинг муҳим хўжалик белгилари бўйича популяция таркиби имкониятларидан фойдаланиш борасидаги тавсиялар илмий асосда ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Классик генетика ва популяцион таҳлил услубларидан фойдаланилган ҳолда G. hirsutum L. нав ва тизмаларида айрим морфо-хўжалик белгиларининг кўрсаткичларига кўра популяция таркибини аниқлаш бўйича олинган натижалар асосида:
“Қушбеги” навига Интеллектуал мулк агентлигидан селекция ютуғи сифатида патент олинган (26.04.2024 йил, № NAP 459). Натижада ушбу навдан юқори ва сифатли пахта ҳосили олиш имконини берган;
ғўзанинг ЎзФА-710 ва “Қушбеги” (Т-1326) навларининг уруғликлари Пахта селекцияси, уруғчилиги ва етиштириш агротехнологиялари илмий тадқиқот институти ҳамда Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Генетика ва ўсимликлар экспериментал биологияси институтининг ғўза коллекцияси фондига топширилган (Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлигининг 2023 йил 08 ноябрдаги 4/1255-2491-сон маълумотномаси). Натижада юқори тола чиқимига эга бўлган генотиплар ғўза коллекциясини бойитиш бўйича электрон маълумотлар базасини яратиш имконини берган;
“Қушбеги” нави Қашқадарё вилояти, Миришкор туманидаги “MIRISHKOR TEXTIL” MCHJ агрокластерида 12 гектар майдонга янги нав сифатида жорий қилинган (Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлигининг 2023 йил 08 ноябрдаги 4/1255-2491-сон маълумотномаси). Натижада, ушбу навдан андоза Бухоро-102 навига нисбатан 2-2,5 ц/га юқори ҳосил олиш имконини берган;
ғўзанинг ЎзФА-710 нави Фарғона вилояти, Бағдод туманидаги “FERGANA SPINNIG” MCHJ агрокластерининг экин майдонларида жами 49 гектар, Тошкент вилоятининг Бўка тумани APK BUKA MCHJ агрокластери майдонларида 190 гектар, Қашқадарё вилоятининг Косон туманидаги “Давқум Шоимов” фермер хўжалигида 10 гектар ва Миришкор туманидаги “MIRISHKOR TEXTIL” MCHJ агрокластери ҳудудларида 15 гектар майдонда экилган (Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлигининг 2023 йил 08 ноябрдаги 4/1255-2491-сон маълумотномаси). Натижада, андоза навларига нисбатан ушбу навдан 3,9-4,2 ц/га юқори ҳосил олиш имконини берган.