Аллақулиева Шаҳлохон Ҳакимбой қизининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Конденсирланган муҳитлардаги релаксацион жараёнлар ва уларни ёруғликнинг комбинацион сочилиш спектрида намоён бўлиши”, 01.04.05 – Оптика (физика-математика фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2022.2.PhD/FM722
Илмий раҳбар: Отажонов Шавкат, физика-математика фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Шароф Рашидов номидаги Самарқанд давлат университети, PhD.03/30.12.2019.FM.02.04
Расмий оппонентлар: Хушвақтов Ҳаким Абдулҳақович, физика-математика фанлари доктори, профессор; Раҳматуллаев Илёс Арзимуродович, физика-математика фанлари доктори, доцент.
Етакчи ташкилот: ЎзР ФА У.А. Арифов номидаги Ион-плазма ва лазер технологиялари институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади лазер нурланиши таъсирида қутбланувчанлик тензори бўйича симметрик ва асимметрик бўлган кўп атомли углеводородлар молекулаларининг тебранма ва айланма ҳаракати билан боғлиқ боълган релаксацион жараёнлар қонуниятларини оптик спектрлар ёрдамида тадқиқ қилиш.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
электромагнит тоълқин нурланиши таъсирида молекулаларнинг оъзаро таъсирлашуви билан боғлиқ боълган Н-боғланишнинг йашаш вақтини аниқлаш методикаси ишлаб чиқилган;
илк бор Ҳ-боғланишнинг яшаш вақти комбинацион сочилиш спектри асосида ҳисобланиб, молекуланинг тебраниш частотаси ошиб бориши билан ушбу боғланишнинг яшаш вақти камайиши аниқланган;
квант-кимёвий ҳисоблашлар олиб борилиб, молекулаларнинг структуравий модели яратилди ва атомларнинг боғланиш узунликлари, улар орасидаги бурчакларни аниқлаш бўйича амалий тавсиялар берилган;
илк бор тажрибадан олинган йоруғликнинг комбинацион сочилиш спектри билан инфрақизил спектрларни таққослаш асосида молекулаларнинг қутбланувчанлик тензори ёки дипол моментининг ўзгаришини натижаловчи спектрдаги улуши аниқланган;
бензол структурасига киритилган турли хил атомларнинг тебраниш қонуниятларини ёруғликнинг комбинацион сочилиш ҳамда инфрақизил спектрларини намоён бўлишига таъсири ўрганилиб, ўзаро яқин жойлашган атомлардан ташкил топган молекулаларнинг ҳаракати билан боғлиқ спектрларнинг намоён бўлиши деформацион тебранишлар билан боғлиқлиги аниқланган;
ёруғликнинг комбинацион сочилиш ҳамда инфрақизил спектрларининг намоён бўлиши қайси турдаги тебранишлар билан боғлиқлик қонуниятлари ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши: Тадқиқот объекти сифатида танланган углеводородлардаги молекулаларнинг тебранма ҳаракати билан боғлиқ релаксацион жараёнларнинг қонуниятларини тадқиқ қилиш боъйича олинган илмий натижалар қуйидаги фан тармоқларида жорий этилди:
ёруғликнинг комбинацион сочилиш ва инфрақизил спектрларини ўзаро таққослаш натижасидаги молекуланинг қутбланувчанлик тензори ҳамда дипол моментининг ўзгариши билан боғлиқ илмий натижалар РЕП-04032022-206 рақамли “Оптоелектрон тармоқларда оптик гармоника пайдо бўлиши ва солитон тарқалиши жараёнларини бошқариш” (2022-2024-йй.) мавзусидаги халқаро илмий лойиҳада паст ўлчамли оптик материалларда оптик солитонлар тарқалиши моделларини, шунингдек, ўрта инфрақизил лазер нурланишининг частотасини металл наноструктурали плёнкаларда оптик гармоникага айлантиришнинг экспериментал усулларини ишлаб чиқишда фойдаланилган (Чирчиқ давлат педагогика университетининг 2024-йил 5-февралдаги 01/261-сон маълумотномаси);
тажриба ва назарий ҳисоблашларга асосланган атомлар орасидаги Ҳ-боғланиш қонуниятлари ҳамда ушбу боғланишнинг яшаш вақтини аниқлаш натижалари ФЗ-20200929385 рақамли “Биологик объектларнинг наноўлчамли молекулйар кластерларини оърганиш ва татбиқ қилишнинг спектроскопик ҳамда ноемпирик таҳлил усулларини ишлаб сҳиқиш” (2022-2027-йй.) мавзусидаги давлат илмий-техника дастуридаги фундаментал лойиҳада молекуляр кластерланиш жараёнларининг механизмларини аниқлаш имконини берган (Ш.Рашидов номидаги Самарқанд давлат университетининг 2024-йил 15-майдаги 10-2254-сон маълумотномаси);
тадқиқот натижалари Мирзо Улуғбек номидаги Оъзбекистон Миллий университети Физика факултети Фотоника кафедрасидаги 70530901 – Физика (йоъналишлар боъйича) магистратура мутахассислиги талабалари усҳун “Молекулйар оптиканинг классик ва замонавий асослари” махсус курсининг ишсҳи оъқув дастури ва календар режасида акс еттирилган боълиб, ёруғликнинг комбинацион сочилиш ва инфрақизил спектрларининг намоён бўлишида молекуланинг қутбланувчанлик тензори ва дипол моментларининг ўзгариши билан боғлиқ қонунийатлар, енергетик сатҳлардаги релаксацион жарайонларнинг асосий молекулйар параметрларини аниқлаш методикасини ишлаб чиқилганлиги ва бошқа қонунийатлар оъқув машғулотларини замонавий експериментал ва назарий ҳисобланган натижалар билан бойитилганлигига хизмат қилган (Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий университетининг 2024-йил 23-майдаги 04/11-4483-сон маълумотномаси).
