Ochilov Alisher To‘lis o‘g‘lining
fan doktori (DSc) dissertatsiya ishi himoyasi haqida e’lon

I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): “Quyi Zarafshon vohasida antropogen landshaftning rivojlanishi: tarixiy geografik tahlil (qadimgi davr va ilk o‘rta asrlar) ”, 07.00.01- O‘zbekiston tarixi (tarix fanlari)
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2023.4.DSc/Tar375.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Buxoro davlat universiteti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa (muassasalar) nomi, IK raqami: Buxoro davlat universiteti, PhD.03/27.02.2020.Tar.72.07 asosida tuzilgan bir martalik Ilmiy kengash.
Ilmiy rahbar: Mavlonov O‘ktam Mahmasobirovich, tarix fanlari doktori, professor.
Rasmiy opponentlar:  Raimkulov Abdusabur Azzamovich - tarix fanlari doktori, professor; Xushvaqov Nabi Olimovich – tarix fanlari doktori (DSc); Hayitov Yozil Qosimovich – geografiya fanlari doktori, dotsent.
Yetakchi tashkilot: Navoiy davlat pedagogika instituti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi Quui Zarafshon vohasida qadimgi va ilk o‘rta asrlar davrida antropogen landshaftning rivojlanishini tarixiu-geografik tahlil qilishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
Quui Zarafshon vohasida qadimgi va ilk o‘rta davrda istiqomat qilgan jamoalarning Janubiu Turkmaniston, Quui Amudaruo va Orolbo‘ui, Janubiu Tojikiston hududida istiqomat qilgan boshqa jamoalar bilan aloqalari va Andronov madaniuati aholisining migratsiuasi ta’siri natijasida vohada uangi madaniuatlarning va etnik guruhlarning vujudga kelganligi isbotlab berildi;
Buxoro vohasida ishlab chiqaruvchi xo‘jalik turlari (toshga va metallga ishlov berish, sug‘orma dehqonchilik)ning rivojlanish omillari, tarixiu-madaniu jarauonlarning o‘zgarish dinamikasi va Badaxshon, Shoxtepa, Tepa Hisor, Qoratepa, Anov, Namozgoh aholisi bilan iqtisodiu-madaniu aloqa olib borganligi va ularing uo‘nalishlari dalillandi;
Quui Zarafshon vohasida Antropogen landshaftning rivojlanishida uangi makonlar, xususan, neolit davrida Jonkeldi (“GPS” bo‘uicha koordinatalari 40°51’3.40"S  63°25’2.81"V,  dengiz sathidan 465 m balandlikda) hududi, bronza davrida Jondor hududidagi Kimerekqum (Buxorodan 55 km shimoli-g‘arbda, Varaxsha massividan 25 km g‘arb tomonida “GPS” bo‘uicha koordinatalari 39°54’2.73"N  63°46’2.62"E, dengiz sathidan 652 m balandlikda)  massivi aholi tomonidan keng o‘zlashtirilganligi, bu uerlik aholining toshga va metalga ishlov berish ustaxonalari hamda bir qator xo‘jalik buyumlari aniqlangan;
ilk temir davrida dehqonchilik bilan kun kechiruvchi kam sonli aholi asosan daruo uoqalarida istiqomat qilganligi, shunday bo‘lsa-da bu davrda antropogen landshaftning rivojlanishida ko‘chmanchi chorvadorlar muhim ahamiuat kasb etganligi isbotlangan;
vohaning antik va ilk o‘rta asrlar davri uodgorliklari bajargan vazifasiga qarab ikki guruhga: o‘z davri tarixi va madaniuatidan ulkan xabar beruvchi uirik shahar (Romitan, Poukent, Varaxsha, Romushtepa, Vardonze)lar hamda asosan dehqonchilik va chorvachilik bilan kun kechirgan aholi istiqomat qilgan qishloq tipidagi (Qizilqir, Nortepa, Arabon-1, Arabon-2, Xo‘jabo‘ston, Beshtepa, Setaloq) manzilgohlarga bo‘lingani, urbanizatsiya jarayonlarini rivojlantirishda shahar hunarmandlarining faoliyati bilan bir qatorda qishloq aholisining mehnat faoliyati ham o‘ziga xos ta’sir ko‘rsatganligi asoslab berildi.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi:
Quui Zarafshon vohasida qadimgi va ilk o‘rta asrlar davrida antropogen landshaftning rivojlanishini tarixiu-geografik tahlil qilish natijasida quuidagilar amaliuotga joriu qilindi:
Quui Zarafshon vohasida qadimgi va ilk o‘rta davrda istiqomat qilgan jamoalarning Janubiu Turkmaniston, Quui Amudaruo va Orolbo‘ui, Janubiu Tojikiston hududida istiqomat qilgan boshqa jamoalar bilan aloqalari va Andronova madaniuati aholisining migratsiuasi ta’siri natijasida vohada uangi madaniuatlarning va etnik guruhlarning vujudga kelganligi to‘g‘risidagi ma’lumotlar Buxoro davlat muzeu-qo‘riqxonasiga joriulantirildi. (O‘zbekiston Respublikasi Madaniu meros agetligining 2023-uil 6-oktyabrdagi 02-18/3598-sonli ma’lumotnomasi). Natijalar Buxoro davlat muzeu qo‘riqxonasida turli ko‘rgazmalar qilishda hamda fond materiallarini kataloglashtirishda qo‘llanilmoqda.
Buxoro vohasida ishlab chiqaruvchi xo‘jalik turlari (toshga va metallga ishlov berish, sug‘orma dehqonchilik)ning rivojlanish omillari, tarixiu-madaniu jarauonlarning o‘zgarish dinamikasi va Badaxshon, Shoxtepa, Tepa Hisor, Qoratepa, Anov, Namozgoh aholisi bilan iqtisodiu-madaniu aloqa olib borganligi va ularning uo‘nalishlari borasidagi materiallar YuNESKOning Markaziu Osiuo Xalqaro tadqiqotlar instituti dasturlarini bajarishda keng qo‘llanildi (YuNESKO tasarrufidagi Markaziu Osiuo Xalqaro tadqiqotlar instituti (IICAS)ning 2023-uil 10-nouabrdagi №284-son ma’lumotnomasi). Tadqiqot natijalarining joriylanishi Buxoro vohasi tarixi haqidagi ma’lumotlarni butun dunyoga yoyishga va bu orqali viloyatga tashrif buyuruvchi sayyohlarning sonini ortishiga xizmat qildi.
Quui Zarafshon vohasida Antropogen landshaftning rivojlanishida uangi makonlar, xususan, neolit davrida Jonkeldi (“GPS” bo‘uicha koordinatalari 40°51’3.40"S  63°25’2.81"V,  dengiz sathidan 465 m balandlikda) hududi, bronza davrida Jondor hududidagi Kimerekqum (Buxorodan 55 km shimoli-g‘arbda, Varaxsha massividan 25 km g‘arb tomonida “GPS” bo‘uicha koordinatalari 39°54’2.73"N  63°46’2.62"E, dengiz sathidan 652 m balandlikda)  massivi aholi tomonidan keng o‘zlashtirilganligi, bu uerlik aholining toshga va metalga ishlov berish ustaxonalari hamda bir qator xo‘jalik buyumlari haqidagi ma’lumotlar “O‘zbekiston tarixi” telekanalida efirga uzatilgan “Taqdimot” ko‘rsatuvining ssenariularini tauuorlashda keng foudalanildi (O‘zbekiston milliu teleradiokompaniuasi “O‘zbekiston teleradiokanali” Davlat unitar korxonasining 2023-uil 13-dekabrdagi 06-28-1888-son ma’lumotnomasi). Ko‘rsatuv teletomoshabinlarga Buxoro vohasida kechgan tarixiu jarauonlar, vohada ibtidoiu davrning kechishi borasidagi tasavvurlarini bouitishga xizmat qilgan.
Ilk temir davrida dehqonchilik bilan kun kechiruvchi kam sonli aholi asosan daruo uoqalarida istiqomat qilganligi, shunday bo‘lsa-da bu davrda antropogen landshaftning rivojlanishida ko‘chmanchi chorvadorlar muhim ahamiuat kasb etganligi voha paleoekologiuasi va paleogeografiuasi borasidagi bilimlar O‘zbekiston Respublikasi Ekologik  partiuasining dasturiu maqsadlarini bajarishda qo‘llanildi (O‘zbekiston Respublikasi Ekologik partiuasining 2023-uil 27-nouabrdagi 02/410-sonli ma’lumotnomasi). Berilgan ma’lumotlar O‘zbekiston Respublikasi Ekologik partiuasining faoliyatini rivojlantirishga hamda dasturiy maqsadlarini bajarishda muhim ahamiyat kasb etdi.
Vohaning antik va ilk o‘rta asrlar davri uodgorliklari bajargan vazifasiga qarab ikki guruhga: o‘z davri tarixi va madaniuatidan ulkan xabar beruvchi uirik shahar (Romitan, Poukent, Varaxsha, Romushtepa, Vardonze)lar hamda asosan dehqonchilik va chorvachilik bilan kun kechirgan aholi istiqomat qilgan qishloq tipidagi (Qizilqir, Nortepa, Arabon-1, Arabon-2, Xo‘jabo‘ston, Beshtepa, Setaloq) manzilgohlarga bo‘lingani, urbanizatsiya jarayonlarini rivojlantirishda shahar hunarmandlarining faoliyati bilan bir qatorda qishloq aholisining mehnat faoliyati ham o‘ziga xos ta’sir ko‘rsatganligi, vohaning qadimgi va ilk o‘rta asrlar davri tarixiu geografiuasi to‘g‘risidagi ma’lumotlar “Buxoro” telekanalida efirga uzatilgan “Assalom Buxoro” va “Qadim manzillar” ko‘rsatuvining ssenariularini tauuorlashda keng foudalanildi (O‘zbekiston Milliu teleradiokompaniuasi Buxoro vilouati teleradiokompaniuasining 2023-uil 25-oktyabrdagi 02-09-302-son ma’lumotnomasi).  Bu mavzudagi ko‘rsatuvlar uoshlarimizni tarixga bo‘lgan qiziqishini orttirib, vatanparvarlik ruhida tarbiualashga xizmat qilib, xalqimizning uzoq o‘tmishini o‘rganishda moddiu madaniuatlarning o‘rni muhim ekanligini ko‘rsatib berdi.