Мкртчян Рипсиме Вачагановнанинг
фан доктори (DSc) диссертация ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Жерданак кони гил сланеци асосида шамотли оловбардошлар ва чинни материаллар ишлаб чиқаришнинг технологик асослари», 02.00.15 - Силикат ва қийин эрийдиган нометалл материаллар технологияси (техника фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2024.2.DSc/Т780.
Илмий маслаҳатчи: Арипова Мастура Хикматовна, техника фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассасалар номи: Тошкент кимё-технология институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Тошкент кимё-технология институти, DSc.03/30.12.2019.Т.04.01.
Расмий оппонентлар: Бабаханова Зебо Абдулаевна, техника фанлари доктори, профессор; Гуламова Дилбара Джураевна, кимё фанлари доктори, профессор; Талипов Нигматулла Хамидович, техника фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Тошкент давлат техника университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: таркибий асосини кварц-пирофиллит ташкил этувчи Жерданак конининг гил сланецларидан шамотли оловбардошлар ва чинни олиш технологияси асосларини ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор 600-1400 °С ҳароратлар чегарасида термик ишлов бериш билан Жерданак конининг гил сланецларининг фазавий таркибидаги ўзгаришлар аниқланиб, 1100-1200 °C оралиғида асосий кристалл фаза - муллитнинг шаклланиши исботланган асосланган;
илк бора механик фаоллаштириб майдаланган гилли сланецнинг қовушқоқликка эга бўлиши исботланиб, пишиш кинетикаси асосланган;
5 - 15 % Ал2О3 қоʻшиб, 1300 - 1400 °С оралигʻида куйдирилган сланец таркибида муллит миқдори ошиши, муллит синтезида каолинит ва серицитнинг таркибий парчаланишидан ажралиб чиқадиган кремний оксиди таъсирида кристобалит фазасининг йўқолиши аниқланган;
1350 °C олов ҳароратида олинган, 1,3 кислоталик коеффициентига эга қаттиқ чиннининг мақбул таркиби, хоссалари ва структуравий хусусиятлари аниқланган;
чини массасига магний оксидининг киритилиши билан кордиерит фазасининг пайдо бўлиши, оқлик ва иссиқликка чидамлиликнинг ошиши, қисқариши, мустаҳкамлиги ва зичлигининг пасайиши аниқланиб, структурада игна шаклидаги муллит кристаллари ҳосил бўлиши исботланган;
чинни сополак билан яхши бирикадиган, нуқсонлардан ҳоли сиртнинг мақбул таркиби ва хоссалари аниқланган;
Жерданак гил сланецининг физик-техник ва технологик хусусиятлар, кимёвий таркиби (алюминий оксидининг юқори ва нисбатан кам миқдордаги темир оксидларининг мавжудлиги)га асосланиб, оловбардош ва чинни буюмлар олишнинг энергия тежамкор технологиялари ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Шамотли оловбардошлар ва чинни ишлаб чиқаришнинг технологик асосларини ишлаб чиқиш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
ўтга чидамли материаллари омихтаси олиш усулига ва чинни массаси Ўзбекистон Республикаси Интелектуал мулк агентлигининг ихтирога патенти олинган (ИАП 06594, ИАП 6168). Натижада, шамотли оловбардошлар ва чинни ишлаб чиқариш имконини берган;
Жерданак кони гил сланеци асосидаги шамотли ўтга чидамли материаллар ишлаб чиқариш технологияси “СУРХОН-КЕРАМИКС” ОАЖда ишлаб чиқариш амалиётига жорий этилган (Ўзбекистон қурилиш материаллари саноати корхоналари уюшмасининг 2024 йил 3 июлдаги 02/15-1338-сон маълумотномаси). Натижада, ГОСТ 390-2018 шартлари ва ША маркаси талабларига мос ўтга чидамли шамотли ғишт ишлаб чиқариш имконини берган;
Жерданак кони гил сланец асосида чинни буюмлар таркиби Тошкент чинни заводида ишлаб чиқариш амалиётига жорий этилган (Ўзбекистон қурилиш материаллари саноати корхоналари уюшмасининг 2024 йил 3 июлдаги 02/15-1331-сон маълумотномаси). Натижада, 66 % гил сланеци, 24 % Жерой кони кварц қуми, 5 % чинни чиқиндиси ва 5 % Ингичка кони дала шпати таркибли чинни буюмлар ишлаб чиқариш имконини берган;
Ингичка кони дала шпати, Ғузор кони доломити ва Жерданак кони гил сланеци асосида ялтироқ сирт қоплама ишлаб чиқариш технологияси Тошкент чинни заводида ишлаб чиқариш амалиётига жорий этилган (Ўзбекистон қурилиш материаллари саноати корхоналари уюшмасининг 2024 йил 3 июлдаги 02/15-1331-сон маълумотномаси). Натижада, шаффоф, нуқсонларсиз, ялтироқ сирт қоплама ишлаб чиқариш имконини берган.