Худжаматов Сафарали Хасанбой ўғлининг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Тут ипак қуртининг ўсиш тезлиги бўйича селекция усулини ишлаб чиқиш ва ҳаёт цикли  қисқа янги сермаҳсул зотларини яратиш”, 06.02.04 – Ипакчилик (Қишлоқ хўжалиги фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2024.1.DSc/Qx309
Илмий маслаҳатчи: Насириллаев Бахтияр Убайдуллаевич, қишлоқ хўжалиги фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Ипакчилик илмий-тадқиқот институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Ипакчилик илмий-тадқиқот институти, PhD.36/30.01.2020.Qx.103.01.
Расмий оппонентлар: Данияров Умирзак Тухтамурадович, қишлоқ хўжалиги фанлари  доктори, профессор; Салимджанов Сангинджон, қишлоқ хўжалиги фанлари  доктори, катта илмий ходим; Ахмедов Жахонгир Адхамович, техника фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Чорвачилик ва паррандачилик илмий-тадқиқот институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади тут ипак қуртининг личинкалик даврини қисқартиришга қаратилган селекция ишлари асосида тез ўсиб ривожланувчи, ҳаёт цикли қисқа бўлган сермаҳсул зотлар ва саноатбоп дурагайларни яратишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор тут ипак қуртининг гетероген селексион популяцияларида қуртлик даври давомийлигини ирсийланишини сунъий интеллект асосида ўрганиб, ирсийлик  коеффициенти классик усулда ҳ2=0,111-0,333, сунъий интеллектдан фойдаланилган усулда  ҳ2=0,121-0,210 кўрсаткичга эга экани аниқланган;
 тут ипак қуртининг йирик, ўрта ва майда пиллали зотларининг қуртлик даври давомийлигини ўзгарувчанлиги жуда паст (Cв=1,2-6,2 %) даражада намоён бўлиши аниқланиб, ушбу хусусиятни ошириш учун якка танлаш усулини қўллаш самарали бўлиши исботланган;
илк бор тут ипак қурти зот ва тизимларининг личинкалик даври қанчалик қисқа бўлса, тухум жонланиши ва қуртлар ҳаётчанлиги юқори даражада намоён бўлиши ҳисоблаб чиқилган корреляция коеффицентлари асосида (рп=-0,865-0,942; рп=-0,798-0,983) исботланган;
турли генотипга эга зот ва тизимлар популяциясида қуртлик даврини қисқартиришга қаратилган селексион танлаш асосида барг сарфини меъёрдаги ҳажмига нисбатан 11,8-19,8 % гача иқтисод қилиш мумкинлиги аниқланган;
янгидан ишлаб чиқилган “Зотларни ҳаёт циклини қисқартиришга йўналтирилган янги селекция услубиёти” қўлланмасидан фойдаланган ҳолда тут ипак қуртининг сермаҳсул зот ва дурагайларини яратиш мумкинлиги, янги зот ва дурагайларни юқори хўжалик белгилари асосида исботланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Тут ипак қуртининг личинкалик даври қисқа бўлган индивидларни танлаш орқали селексион зот ва тизимларни ҳаётчанлик, маҳсулдорлик кўрсаткичларини ошириш ҳамда янги танлаш услубиётини ишлаб чиқиш бўйича олиб борилган илмий тадқиқот ишлари натижалари асосида:
ипак қуртининг личинкалик даври қисқа бўлган “Парвоз 1” ва “Парвоз 2” зотлари Тошкент вилояти Бекобод туманидаги «ААА Силк про томарқа хизмати» МЧЖ уруғчилик корхонасининг наслли ҳудудида 53 қути ҳажмда жорий қилинган (Ўзбекистон Республикаси қишлоқ хўжалиги вазирлиги ҳузуридаги Ипакчилик ва жун саноатини ривожлантириш қўмитасининг 2024-йил 13-июлдаги 3-412-сон маълумотномаси). Натижада, амалдаги наслли қуртларга нисбатан личинкалик даври 2 кунга қисқарган. 1 қути қуртдан 52 кг наслли пилла олишга эришилган. Ушбу наслли пилланинг, навдорлик улуши 52 % бўлиб, қўшимча 5,6 қути саноат уруғи тайёрланган. Ушбу зотларнинг личинкалик даври 2 кунга қисқариши натижасида 1 қути наслли қуртдан ўртача 86,0 кг тут барги иқтисод қилинган. 1 қути наслли пилла ҳисобига иқтисодий самарадорлик 677 793 сўмни ташкил этган, иш унумдорлиги личинкалик даврининг камайиши ҳисобига 7,4 % га ошган;
ипак қуртининг личинкалик даври қисқа бўлган “Парвоз 1” ва “Парвоз 2” зотларини Қорақалпоғистон Республикаси “Турткул силкwорм про” МЧЖ уруғчилик корхонаси наслли ҳудудида 75 қути элита уруғлари жорий қилинган (Ўзбекистон Республикаси қишлоқ хўжалиги вазирлиги ҳузуридаги Ипакчилик ва жун саноатини ривожлантириш қўмитасининг 2024-йил 13-июлдаги 3-412-сон маълумотномаси). Натижада, амалдаги наслли қуртларга нисбатан личинкалик даври 3 кунга қисқарган ва 1 қути қуртдан 54 кг тирик наслли пилла олишга эришилган. Ушбу наслли пилланинг навдорлик улуши 54 % бўлиб, қўшимча 6,5 қути саноат уруғи тайёрлашга эришилган. Личинкалик даври 3 кунга қисқариши натижасида 1 қути наслли қурт ҳисобига, ўртача 128,0 кг тут барги иқтисод қилинган. 1 қути наслли пилладан олинган иқтисодий самарадорлик 774 621 сўмни ташкил этган, ишнинг унумдорлиги 10,7 % га ошган;
“Тут ипак қурти зотлари ҳаёт циклини қисқартиришга йўналтирилган янги селекция услубиёти» ва ипак қуртининг “Парвоз 1”, “Парвоз 2”  зотларини “Фарғона пилла наслчилик” МЧЖ да 5 қути суперелита қуртлари жорий қилинган (Ўзбекистон Республикаси қишлоқ хўжалиги вазирлиги ҳузуридаги Ипакчилик ва жун саноатини ривожлантириш қўмитасининг 2024-йил 13-июлдаги 3-412-сон маълумотномаси).  Натижада, амалдаги усулга нисбатан личинкалик даври 3 кунга қисқарган ва 1 қути қуртдан 50 кг элита пилла олишга эришилган. Суперелита пиллаларининг навдорлик улуши 37 % бўлиб, қўшимча 1,6 қути элита уруғи тайёрлашга эришилган. Ушбу зотларнинг личинкалик даври 3 кунга қисқариши натижасида 1 қути наслли қуртдан ўртача 128,0 кг тут барги иқтисод қилинган. 1 қути наслли пилла ҳисобига иқтисодий самарадорлик 1008621 сўмни ташкил этган, ишнинг унумдорлиги 10,7 % га ошган.
ипак қуртининг ҳаёт цикли личинкалик даврида қисқа бўлган янги “Парвоз 1”  зотининг 169 та ва “Парвоз 2”  зотининг 206 та олинган оиласи Ипакчилик илмий-тадқиқот институтининг “Тут ипак қурти наслчилиги, экологияси ва кимёвий захарланиш профилактикаси” лабораториясига наслчилик ишларида қўллаш ҳамда кўпайтириш учун топширилган (Ўзбекистон Республикаси қишлоқ хўжалиги вазирлиги ҳузуридаги Ипакчилик ва жун саноатини ривожлантириш қўмитасининг 2024-йил 13-июлдаги 3-412-сон маълумотномаси). Натижада, ушбу янги зотларнинг 375 та бошланғич тухум қуймалари наслчилик амалиётида янги зотларни кўпайтириш учун имкон берган;  
ипак қуртининг “Шарқ 1” ва “Шарқ 2” саноат дурагайлари Қорақалпоғистон Республикаси Қорақалпоғистон “Агропилла” МЧЖ худудида 2023-йил такрорий қурт боқиш мавсумида 1109 қути ва 2024-йил баҳорги қурт боқиш мавсумида 1090 қути ҳажмда жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси қишлоқ хўжалиги вазирлиги ҳузуридаги Ипакчилик ва жун саноатини ривожлантириш қўмитасининг 2024-йил 13-июлдаги 3-412-сон маълумотномаси). Натижада ялпи пилла ҳосили мос равишда 43,2  тонна ва 69,7 тоннани ташкил этган, рентабеллик даражаси 32,1 % га ошган.