Mal`kov Antoniy Vladimirovichning
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon

I. Umumiy ma’lumot.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): «Akademik eshkak eshish sporti bilan shug‘ullanuvchilarning ovqatlanishini tashkillashtirishga individuallashtirilgan  yondashuv», 14.00.38 – Sport tibbiyoti (tibbiyot fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2022.1.PhD/Tib2595.
Ilmiy rahbar: Maxmudov Dilshodbek Ergashbekovich, tibbiyot fanlari doktori, katta ilmiy xodim.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Respublika sport tibbiyoti ilmiy-amaliy markazi.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Respublika sport tibbiyoti ilmiy amaliy markazi, PhD.10/30.12.2019.Tib.69.01.
Rasmiy opponentlar: Soliev A’zamjon Boxodirovich, biologiya fanlari doktori, dotsent; Xudoyberganov Anatoliy Sagatbaevich, tibbiyot .fanlari doktori, professor
Yetakchi tashkilot nomi: Toshkent tibbiyot akademiyasi.
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik
II. Tadqiqotning maqsadi sportchilarni tayyorlash bosqichi, energiya sarfi va oziq-ovqat iste’moliga genetik yo‘nalishini hisobga olgan holda o‘quv-mashg‘ulot yig‘inlari sharoitida akademik eshkak eshish bo‘yicha sportchilarning ovqatlanishini tashkil etishga individual yondashuvni ishlab chiqishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
ilk bor o‘quv-mashg‘ulot yig‘inlarida nisbiy energiya tanqisligi sindromining rivojlanish xavfi asosiy tayyorgarlik davrining o‘rtalari va oxirida tayyorlash bosqichi va energiya sarfiga qarab menyuni korreksiyalash ishi olib borilmaganligi tufayli og‘ir vaznli sportchilarda yuqori bo‘lganligi aniqlangan;
ilk bor kaloriya miqdori etarli va makronutrient tarkibi muvozanatli dietada genetik jihatdan yuqori yog‘li ovqatlanishga moyil bo‘lgan akademik eshkak eshuvchilarda ozg‘in tana massasiga nisbatan yog‘ massasining ko‘proq bo‘lishi aniqlangan;
yuqori xajmli pastintensivdagi yuklamalar tayyorgarlikning asosiy bosqichida bazal metabolizm tezligini oshirganligi tufayli intensiv tayyorgarlik davrida uni pasayishiga olib keladi hamda mashg‘ulotlar natijalariga ta’sir etishi isbotlangan;
ilk bor yuqori uglevodli dietaga moyil bo‘lgan akademik eshkak eshuvchilar makronutrientlar bo‘yicha muvozonatli dieta qabul qilsa, genetik jixatdan yuqori yog‘li dietaga moyil bo‘lgan akademik eshkak eshuvchilarga nisbatan tana massasini kamayishi aniqlangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi.
Respublika sport tibbiyoti ilmiy-amaliy markazi Ekspert kengashining 2024 yil 6 fevral 3-son hulosasiga ko‘ra (ilmiy yangiliklar O‘zbekiston basketbol federatsiyasiyasiga joriy qilingalligi haqida O‘zbekiston Respublikasi Jismoniy tarbiya va sport vazirligi 02-07-08-3582- sonli 15 dekabr 2020 yildagi xulosasi):
birinchi ilmiy yangilik: ilk bor o‘quv-mashg‘ulot yig‘inlarida nisbiy energiya tanqisligi sindromining rivojlanish xavfi asosiy tayyorgarlik davrining o‘rtalari va oxirida tayyorlash bosqichi va energiya sarfiga qarab menyuni korreksiyalash ishi olib borilmaganligi tufayli og‘ir vaznli sportchilarda yuqori bo‘lganligi aniqlangan. Ilmiy yangilikning ahamiyati: Tayyorgarlik bosqichiga qarab, musobaqadan oldingi makrotsiklda akademik eshkak eshuvchilarning energiya iste’moli kuniga 3095 kkaldan oshadi va asosiy mashg‘ulot bosqichining oxirida kuniga 4456 kkalgacha etadi, shundan so‘ng intensivlikning oshishi va mashg‘ulotlarning xajmi tayyorgarlik davri oxiriga qadar kuniga 3539 kkalgacha pasayadi. Nisbiy energiya tanqisligi sindromini rivojlanish xavfini kamaytirish uchun menyuning kaloriya tarkibi dam olish paytida asosiy metabolizm tezligini hisobga olgan holda hisoblanishi va taqiladigan elektronika yordamida energiya sarfini kuzatish kerak. Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi: Tadqiqot natijalari O‘zbekiston basketbol federatsiyasining sport shifokorlari, sport dietologlari va murabbiylari amaliyotiga joriy etildi (O‘zbekiston Respublikasi Jismoniy tarbiya va sport vazirligining 2020 yil 15 dekabrdagi 02-07-08-3582-son xulosasi) va Toshkent shahar 2-sonli o‘smirlar sport maktabi (O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligining  2022 yil 21 yanvardagi 8n-r/49-sonli ma’lumotnomasi). Ilmiy yangilikning ijtimoiy samaradorligi: tadqiqot natijalarini yanada kengroq tatbiq etish eshkak eshish kabi sport turlari bo‘yicha natijalarini yaxshilashga ta’sir qiladi, shuningdek, mamlakatimiz sportchilarining xalqaro maydondagi mavqeini mustaxkamlashga xizmat qiladi. Ilmiy yangilikning iqtisodiy samaradorligi: Kombinatsiyalangan usul yordamida energiya sarfini monitoring qilishning iqtisodiy samaradorligini hisoblash “Xarajat-foyda tahlili (XFT)” usuli yordamida amalga oshirildi. Hisoblashda sportchilarning energiya sarfini kuzatish natijasida olingan xarajatlar va iqtisodiy foyda nisbati hisoblab chiqilgan, shuningdek, sportchilarning tayyorgarlik darajasi va bosqichi hisobga olingan. (B1-B2), bu erda: B1 va B2 energiya sarfini kuzatishning kombinatsiyalangan usulidan foydalanishning afzalliklari; Buxgalteriya daftarlari: B1 – bir kunlik energiya sarfini bilvosita kaloriyametr bo‘yicha nazorat qilish narxi 190000 so‘m (tinch xolatda moddalar almashinuvini o‘lchash 140000 sum, bilvosita kalorimetriya usuli yordamida jismoniy faoliyat davomida energiya sarfini o‘lchash 50000 sum); B2 – bir kunlik energiya sarfini nazorat qilishning kombinatsiyalangan usuli narxi 157000 so‘m (tinch xolatda moddalar almashinuvini o‘lchash 140000 sum, taqiladigan elektronika yordamida jismoniy faoliyat davomida energiya sarfini o‘lchash 50000 sum), binobarin 190000 – 157000 = 33000 so‘m. Xulosa: Mal`kov Antoniy Vladimirovichning «Razrabotka individual`nix rejimov pitaniya sportsmenov » mavzusi bo‘yicha O‘zbekiston basketbol federatsiyasi va Toshkent shahar 2-sonli BO‘SMning sport vrachlari, sport dietologlari va murabbiylari amaliyotiga kiritdi (O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligining  2022 yil 21 yanvardagi 8n-r/49-sonli ma’lumotnoma). Binobarin, bilvosita kalorimetriya usulining narxi energiya sarfini nazorat qilishning kombinatsiyalangan usuli narxidan 33000 so‘mga oshadi.
ikkinchi ilmiy yangilik: ilk bor kaloriya miqdori etarli va makronutrient tarkibi muvozanatli dietada genetik jihatdan yuqori yog‘li ovqatlanishga moyil bo‘lgan akademik eshkak eshuvchilarda ozg‘in tana massasiga nisbatan yog‘ massasining ko‘proq bo‘lishi aniqlangan. Ilmiy yangilikning ahamiyati: yuqori uglevodli dietaga moyil bo‘lgan sportchilar, etarli kaloriyali, muvozanatli dietada yog‘siz tana massasini yaxshilaydi. Shu bilan birga, yog‘ massasi ko‘paymaydi, hatto kamaymaydi ham. Ammo tanqis dietada, bu sportchilar yog‘li va muvozanatli ovqatlanishga moyil bo‘lgan sportchilarga qaraganda, yog‘siz tana massasining ko‘proq yo‘qolishini ko‘rsatadilar. Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi: Tadqiqot natijalari O‘zbekiston basketbol federatsiyasining sport shifokorlari, sport dietologlari va murabbiylari amaliyotiga joriy etildi (O‘zbekiston Respublikasi Jismoniy tarbiya va sport vazirligining 2020 yil 15 dekabrdagi 02-07-08-3582-son xulosasi) va Toshkent shahar 2-sonli o‘smirlar sport maktabi (O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligining  2022 yil 21 yanvardagi 8n-r/49-sonli ma’lumotnomasi). Ilmiy yangilikning ijtimoiy samaradorligi: tadqiqot natijalarini yanada kengroq tatbiq etish eshkak eshish kabi sport turlari bo‘yicha natijalarini yaxshilashga ta’sir qiladi, shuningdek, mamlakatimiz sportchilarining xalqaro maydondagi mavqeini mustaxkamlashga xizmat qiladi. Ilmiy yangilikning iqtisodiy samaradorligi: tibbiy xarajatlarni, tibbiy yordam va reabilitatsiyani kamaytirishdan iborat. Eshkak eshuvchilar uchun yangi parhezni joriy etishni hisoblash: E = (C_m*N) +(C_t*P) + (C_r*T)-C_i , bunda C_m-370.000 – bitta tibbiy ko‘rikning urtacha narxi, N = yangi ratsion tufayli ikkita oldini olingan tibbiy ko‘riklar soni; C_t= 400,000 – yangi ratsion tomonidan oldini olgan shikastlanishning o‘rtacha narxi; R = 4 - yangi parhez tufayli oldini olingan jarohatlar soni; S_r=480000 - jarohatlardan keyin reabilitatsiyaning o‘rtacha qiymati; T = 3 - yangi ratsion tufayli oldini olingan reabilitatsiyalar soni; S_i = 560000 - yangi ratsionni joriy etish qiymati). Endi bu qiymatlarni formulaga qo‘yganimizda: E=(370.000*2)+(400.000*4)+ (480.000*3)-560000= 2820000 so‘m. Xulosa: Shunday qilib, eshkak eshuvchilar uchun yangi parhezni joriy etishdan umumiy iqtisodiy foyda har bir sportchiga bir mashg‘ulot sikli (12 hafta) uchun 2820000 so‘mni tashkil etadi. Bu ham ijobiy ko‘rsatkich bo‘lib, u tibbiy va reabilitatsiya xarajatlarining kutilayotgan qisqarishi hisobiga yangi parhezni joriy etishning iqtisodiy maqsadga muvofiqligini tasdiqlaydi.
uchinchi ilmiy yangilik: yuqori xajmli pastintensivdagi yuklamalar tayyorgarlikning asosiy bosqichida bazal metabolizm tezligini oshirganligi tufayli intensiv tayyorgarlik davrida uni pasayishiga olib keladi hamda mashg‘ulotlar natijalariga ta’sir etishi isbotlangan. Ilmiy yangilikning ahamiyati: Tinch xolatdagi bazal metabolizm umumiy energiya sarfining 60-80% ni tashkil qiladi. Musobaqa oldi makrotsiklda akademik eshkak eshuvchilarning bazal metabolizmi asosiy mashg‘ulot davrida kuniga 2221 kkaldan 2426 kkalgacha oshadi, so‘ngra intensiv mashg‘ulot davrining oxiriga kelib asta-sekin 2249 kkalgacha kamayadi, individual menyuni tuzishda buni hisobga olish kerak.. Nazorat guruhida kuniga bir kilogramm tana vazniga 35 kkal erkin energiyani hisobga olgan holda ratsionni hisoblashda energiya tanqisligi kuzatilmadi. Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi: Tadqiqot natijalari O‘zbekiston basketbol federatsiyasining sport shifokorlari, sport dietologlari va murabbiylari amaliyotiga joriy etildi (O‘zbekiston Respublikasi Jismoniy tarbiya va sport vazirligining 2020 yil 15 dekabrdagi 02-07-08-3582-son xulosasi) va Toshkent shahar 2-sonli bolalar va o‘smirlar sport maktabi (O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligining  2022 yil 21 yanvardagi 8n-r/49-sonli ma’lumotnomasi). Ilmiy yangilikning ijtimoiy samaradorligi: tadqiqot natijalarini yanada kengroq tatbiq etish eshkak eshish kabi sport turlari bo‘yicha natijalarini yaxshilashga ta’sir qiladi, shuningdek, mamlakatimiz sportchilarining halqaro maydondagi mavqeini mustaxkamlashga xizmat qiladi. Ilmiy yangilikning iqtisodiy samaradorligi: Sport natijalarini oshirishda iqtisodiy foydani hisoblash: E_p = (R_w*P_w) + (R_s*P_s) + (S*M) - C_i , bunda :(E_p) - mahsuldorlikni oshirishdan olingan umumiy iqtisodiy foyda, (R_w)- musobaqalarda qo‘lga kiritilgan g‘oliblikdan o‘rtacha daromad: 370 000; (P_w) - yangi ratsion tufayli hosildorlikning oshishi tufayli g‘alabalar soni: 6; (R_s) - yaxshilangan natijalar tufayli olingan homiylik shartnomalari bo‘yicha o‘rtacha daromad: 450 000; (P_s) - samaradorlikni oshirish bilan bog‘liq homiylik shartnomalari sonining ko‘payishi: 2; (S) - yaxshilangan sport natijalari tufayli tomoshabinlar yoki obunachilar sonining ko‘payishi: 10 000; (M) - bir tomoshabin yoki obunachining o‘rtacha daromadi (chiptalar, tovarlar, obunalar va boshqalarni sotishni o‘z ichiga oladi): 50; (C_i) - yangi parhezni joriy etish qiymati (shu jumladan ishlab chiqish, tadqiqot, o‘qitish va tarqatish): 560000 so‘m. Endi bu qiymatlarni formulaga qo‘yganimizda: E_g=1(136800−124000)+(370000⋅(6−4))+(450000⋅(2−1))−560000=2,500,000 sum tashkil qildi. Xulosa: G‘alabalardan olingan daromad kabi sport ko‘rsatkichlarini yaxshilash bilan bog‘liq asosiy iqtisodiy jihatlarga ko‘ra, homiylik shartnomalari yangi parhezni joriy etishning umumiy iqtisodiy foydasini baholashga imkon beradi. Shunday qilib, yangi parhezni joriy etish bilan bog‘liq o‘sish ko‘rsatkichlaridan jami iqtisodiy foyda har bir sportchiga bir mashg‘ulot sikli (12 hafta) uchun 2500000 so‘mni tashkil etadi.
to‘rtinchi ilmiy yangilik: ilk bor yuqori uglevodli dietaga moyil bo‘lgan akademik eshkak eshuvchilar makronutrientlar bo‘yicha muvozonatli dieta qabul qilsa, genetik jixatdan yuqori yog‘li dietaga moyil bo‘lgan akademik eshkak eshuvchilarga nisbatan tana massasini kamayishi aniqlangan. Ilmiy yangilikning ahamiyati: kaloriya etishmasligi va makronutrient tarkibi bo‘yicha muvozanatli ratsion bilan tananing reaksiyasi  yuqori uglevodli dietaga moyillikni aniqlash imkonini beradi. Yuqori uglevodli dietaga moyil bo‘lgan bunday akademik eshkak eshuvchilar kam uglevodli va muvozanatli dietaga moyil bo‘lgan akademik eshkak eshishchilarga qaraganda ko‘proq tana vaznini yo‘qotadilar. Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi: Olingan ilmiy natijalar O‘zbekiston Basketbol federatsiyasining sport shifokorlari, sport dietologlari va murabbiylari amaliyotiga joriy etilgan bo‘lib, ular bo‘yicha tegishli amalga oshirish aktlari (O‘zbekiston Respublikasi Jismoniy tarbiya va sport vazirligining 2008 yil 2010-sonli xulosasi) 2020 yil 15 dekabrdagi 02-07-08-3582-son) va Toshkent shahar 2-sonli o‘smirlar sport maktabi (O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligining  2022 yil 21 yanvardagi 8n-r/49-sonli guvohnomasi). Ilmiy yangilikning ijtimoiy samaradorligi: tadqiqot natijalarini yanada kengroq tatbiq etish eshkak eshish kabi sport turlari bo‘yicha natijalarini yaxshilashga ta’sir qiladi, shuningdek, mamlakatimiz sportchilarining xalqaro maydondagi mavqeini mustaxkamlashga xizmat qiladi.  Ilmiy yangilikning iqtisodiy samaradorligi: Har bir mashg‘ulot sikl davrida sportchiga to‘g‘ri keladigan asosiy ratsionga nisbatan genetik moyillik ratsionining iqtisodiy foydasini hisoblash: E_g = (B_d - C_g) * N + (R_w * (P_w^g - P_w^b)) + (R_s * (P_s^g - P_s^b)) - C_i , bunda: B_d - bir sportchi uchun asosiy ovqatlanishning o‘rtacha narxi: 136800; C_g - har bir sportchiga genetik jihatdan asoslangan dietaning o‘rtacha narxi: 124000; (N)- sportchilar soni: yiliga bitta sportchi xisobida; (R_w) - musobaqalarda qo‘lga kiritilgan g‘oliblikdan o‘rtacha daromad: 370 000; (P_w^g) - Genetik moyillikka ega bo‘lgan dietaga rioya qilgan sportchilarning g‘alabalari soni: 6; (P_w^b)- asosiy ratsionga rioya qilgan sportchilarning g‘alabalari soni: 4; (R_s)- homiylik shartnomalari bo‘yicha o‘rtacha daromad: 450000; (P_s^g) -genetik moyilligi bo‘lgan ratsionga rioya qilgan holda sportchilar tomonidan olingan homiylik soni: 2; (P_s^b) — bazaviy ratsionga rioya qilgan holda sportchilar tomonidan olingan homiylar soni: 1; (C_i) — yangi parhezni joriy etish qiymati (shu jumladan ishlab chiqish, tadqiqot, o‘qitish va tarqatish): 560 000; Endi bu qiymatlarni formulaga qo‘yganimizda: E_g={(136800- 124000)}/{1}+ (370000*(6 - 4))+(450000*(2-1))-560000 = 642800 sumni tashkil qildi. Xulosa: Shunday qilib, genetik moyillik dietasini joriy etishning umumiy iqtisodiy foydasi har bir sportchi uchun bir mashg‘ulot sikliga (12 hafta) 642800 so‘mni tashkil qiladi.