Sharipova Gulnihol Idievnaning
fan doktori (DSc) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon

I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): «TORCh infisirlangan bemorlarda gerpetik stomatitlarni davolash samaradorligini takomillashtirish», 14.00.21- Stomatologiya (tibbiyot fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2023.2.DSc/Tib866.
Ilmiy maslahatchi: Olimov Siddiq Sharifovich, tibbiyot fanlari doktori, professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Buxoro davlat tibbiyot instituti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Samarqand davlat tibbiyot universiteti, DSc.04/05.06.2020.Tib.102.02.
Rasmiy opponentlar: Nazarova Nodira Sharipovna, tibbiyot fanlari doktori, professor; Aripova Tamara O‘ktamovna, tibbiyot fanlari doktori, akademik; Natal`ya Aleksandrovna Sokolovich, tibbiyot fanlari doktori, professor (Rossiya Federatsiyasi).
Yetakchi tashkilot: S.Asfandiyarova nomidagi Qozog‘iston davlat milliy universiteti (Qozog‘iston Respublikasi).
II. Tadqiqotning maqsadi: TORCh infeksiyasi mavjud gerpetik stomatitli bemorlarda patogenetik asoslangan kompleks davolash samaradorligini takomillashtirishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
TORCh infisirlangan gerpetik stomatitli bemorlarda tish qattiq to‘qima, parodont va og‘iz bo‘shlig‘i kasalliklari bevosita bog‘liqligi isbotlangan: KPU intensivligi yuqori darajada, nokarioz kasalliklar 2,5 martaga kam, parodont kasalliklari 6,2 marta ko‘p uchrashi aniqlangan;
TORCh infeksiyasi aniqlangan gerpetik stomatitli bemorlarda virus turining ortishi bilan somatik patologiya va gerpetik stomatit darajasining ortishi isbotlangan;
bemorlar immun tizimining gumoral bo‘g‘inida immun tanqislikning kuzatilishi, IL-4, IL-8, IgE ko‘rsatkichlarining ortishi, kacallik kechishi va yakyniy ictiqbolini belgilovchi qo‘shimcha tashxislash va bashoratlashning imynologik mezonligi isbotlangan;
TORCh infisirlangan gerpetik stomatitli bemorlar sitologik tadqiqotlarda parodont to‘qimasi hujayralarida deformatsiyalangan yadro, vakuolizirlangan sitoplazma, bazofil kiritmalar kasallikni og‘irlashtiruvchi sitopatologik belgilar sifatida kasallikni erta tashhisotida foydalanish samaradorligi asoslangan;
stomasfera va na’matak moyining kompleks davolashda qo‘llash va ishlab chiqilgan profilaktik tadbirlarga rioya qilish, 88,9% bemorlarda remissiya davrini 6 oy davomida saqlanishi isbotlangan.
 IV. Tadqiqot natijalarini joriy qilinishi.
Buxoro davlat tibbiyot institutining 2024 yil 7 martdagi 24-Z/014-son xulosasiga ko‘ra (ilmiy yangiliklarni boshqa sog‘liqni saqlash muassasalariga joriy etish bo‘yicha Sog‘liqni saqlash vazirligiga Buxoro davlat tibbiyot institutining prorektori tomonidan 2023 yil 6 mart № 04/2537 sonli xat yuborilgan):
birinchi ilmiy yangilik: TORCh infisirlangan gerpetik stomatitli bemorlarda tish qattiq to‘qima, parodont va og‘iz bo‘shlig‘i kasalliklari bevosita bog‘liqligi isbotlangan: KPU intensivligi yuqori darajada, nokarioz kasalliklar 2,5 martaga kam, parodont kasalliklari 6,2 marta ko‘p uchrashi aniqlangan. Ilmiy yangilikning ahamiyati: og‘iz bo‘shlig‘i shilliq qavatida TORCh infeksiyada gerpetik stomatitning eng ko‘p tarqalgan joylashuvi sxema-topogrammaga tarqalishning ortib borish tartibida kiritilgan: til osti, lunj, retromolyar soha, milk, til, qattiq tanglay, yumshoq tanglay, lab. Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi: Olingan ilmiy-amaliy ma’lumotlar Shofirkon tuman tibbiyot birlashmasi bo‘yicha buyruq (28.11.2023 y.; №318) Farg‘ona viloyati kattalar stomatologiya shifoxonasi bo‘yicha buyruq (25.11.2023 y.; №206) bilan amaliyotga joriy etildi. Ilmiy yangilikning ijtimoiy samaradorligi quyidagilardan iborat: Olingan natijalar TORCh infisirlangan  bemorlarda mavjud gerpetik stomatitlarni erta tashxislashga imkon berdi. Yuqoridagi tekshirish usullari ushbu kontingentdagi bemorlarda stomatologik yordamni tashkil qilish hamda kasalliklarning asoratlarini oldini olish uchun xizmat qildi. Ilmiy yangilikning iqtisodiy samaradorligi quyidagilardan iborat: TORCh infisirlangan  bemorlarda mavjud gerpetik stomatitlarda tavsiya etilayotgan ushbu tekshirish usullaridagi hamda yangi zamonaviy IFA usulida TORCh infeksiyalarini aniqlash yordamida ishlab chiqilganligi stomatologik tekshirish o‘tkazish jarayonida har bir bemorga sarflangan mablag‘ning 350 000 so‘mgacha tejalishini ko‘rsatdi. Bu esa  mablag‘i tejalishi, mukammallashtirilgan tashxislash jarayonini ta’minladi. Vaqtni esa 3 kunga qisqartirdik. Xulosa: Tadqiqot natijasida olingan ma’lumotlarga asoslanib, biz quyidagi xulosaga kelishimiz mumkin. Yangi zamonaviy IFA usulida TORCh infeksiyalarini aniqlash yordamida ishlab chiqilganligi stomatologik tekshirish o‘tkazish jarayonida og‘iz bo‘shlig‘idagi shilliq kasalliklarni  o‘z vaqtida tashxislashga qaratilgan. Undan foydalanish qulay. Shu bilan birga, ushbu tekshirish usuli shartlarida sezilarli farqlarning yo‘qligi, shuningdek, yangi zamonaviy IFA usulida TORCh infeksiyalarini aniqlash yordamida ishlab chiqilganligi stomatologik tekshirish o‘tkazishning iqtisodiy samaradorligi ushbu patologiyani tashxislashda juda qulay usullardan biri hisoblandi. Ilmiy yangilikdan kengaytirilgan xolda foydalanishi: «TORCh infisirlangan bemorlarda gerpetik stomatitlarni davolash samaradorligini takomillashtirish» mavzusida ilmiy yangilikni boshqa sog‘liqni saqlash muassasalariga joriy etish bo‘yicha Buxoro davlat tibbiyot instituti ekspert kengashi raisiga Buxoro davlat tibbiyot instituti ilmiy ishlar va innovatsiyalar prorektori tomonidan 2024 yil 13 martdagi 04/2671-son xat yuborilgan.
ikkinchi ilmiy yangilik: TORCh infeksiyasi aniqlangan gerpetik stomatitli bemorlarda virus turining ortishi bilan somatik patologiya va gerpetik stomatit darajasining ortishi isbotlangan. Ilmiy yangilikning ahamiyati: surunkali gerpetik stomatit patogenezida TORCh infeksiyani 4 dan ortiq viruslar bilan uchraganda, xususan sitomegalovirusni trigger omilligi asoslangan. Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi: Olingan ilmiy-amaliy ma’lumotlar Shofirkon tuman tibbiyot birlashmasi bo‘yicha buyruq (28.11.2023 y.; №318) Farg‘ona viloyati kattalar stomatologiya shifoxonasi bo‘yicha buyruq (25.11.2023 y.; №206) bilan amaliyotga joriy etildi. Ilmiy yangilikning ijtimoiy samaradorligi quyidagilardan iborat: Olingan natijalar TORCh infisirlangan  bemorlarda mavjud gerpetik stomatitlarni erta tashxislashga imkon berdi. Yuqoridagi tekshirish usullari ushbu kontingentdagi bemorlarda stomatologik yordamni tashkil qilish hamda kasalliklarning asoratlarini oldini olish uchun xizmat qildi. Ilmiy yangilikning iqtisodiy samaradorligi quyidagilardan iborat: TORCh infisirlangan  bemorlarda mavjud gerpetik stomatitlarda tavsiya etilayotgan ushbu tekshirish usullaridagi hamda yangi zamonaviy IFA usulida TORCh infeksiyalarini aniqlash yordamida ishlab chiqilganligi stomatologik tekshirish o‘tkazish jarayonida har bir bemorga sarflangan mablag‘ning 350 000 so‘mgacha tejalishini ko‘rsatdi. Bu esa  mablag‘i tejalishi, mukammallashtirilgan tashxislash jarayonini ta’minladi. Vaqtni esa 3 kunga qisqartirdik. Xulosa: Tadqiqot natijasida olingan ma’lumotlarga asoslanib, biz quyidagi xulosaga kelishimiz mumkin. Yangi zamonaviy IFA usulida TORCh infeksiyalarini aniqlash yordamida ishlab chiqilganligi stomatologik tekshirish o‘tkazish jarayonida og‘iz bo‘shlig‘idagi shilliq kasalliklarni  o‘z vaqtida tashxislashga qaratilgan. Undan foydalanish qulay. Shu bilan birga, ushbu tekshirish usuli shartlarida sezilarli farqlarning yo‘qligi, shuningdek, yangi zamonaviy IFA usulida TORCh infeksiyalarini aniqlash yordamida ishlab chiqilganligi stomatologik tekshirish o‘tkazishning iqtisodiy samaradorligi ushbu patologiyani tashxislashda juda qulay usullardan biri hisoblandi. Ilmiy yangilikdan kengaytirilgan xolda foydalanishi: «TORCh infisirlangan bemorlarda gerpetik stomatitlarni davolash samaradorligini takomillashtirish» mavzusida ilmiy yangilikni boshqa sog‘liqni saqlash muassasalariga joriy etish bo‘yicha Buxoro davlat tibbiyot instituti ekspert kengashi raisiga Buxoro davlat tibbiyot instituti ilmiy ishlar va innovatsiyalar prorektori tomonidan 2024 yil 13 martdagi 04/2671-son xat yuborilgan.
uchinchi ilmiy yangilik: bemorlar immun tizimining gumoral bo‘g‘inida immun tanqislikning kuzatilishi, IL-4, IL-8, IgE ko‘rsatkichlarining ortishi, kacallik kechishi va yakyniy ictiqbolini belgilovchi qo‘shimcha tashxislash va bashoratlashning imynologik mezonligi isbotlangan. Ilmiy yangilikning ahamiyati: TORCh infeksiya kuzatilgan gerpetik stomatitli bemorlar qon zardobidagi IL-4 va IL-8 sitokinlari, IgE ko‘rsatkichlarini aniqlash stomatologik amaliyotda bemorlar erta tashhisoti samaradorligini oshirishi isbotlangan. Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi: Olingan ilmiy-amaliy ma’lumotlar Jondor tuman tibbiyot birlashmasi bo‘yicha buyruq (02.12.2023 y.; №12/461) Samarqand viloyat stomatologiya poliklinikasi tuman tibbiyot birlashmasi bo‘yicha buyruq (19.11.2023 y.; № 192) bilan amaliyotga joriy etildi. Ilmiy yangilikning ijtimoiy samaradorligi quyidagilardan iborat: quyidagilardan iborat: Olingan natijalar TORCh infisirlangan  bemorlarda mavjud gerpetik stomatitlarni ijobiy davolanishga imkon berdi. Yuqoridagi kompleks davolash usullari “stomasfera + na’matak moyi” ushbu kontingentdagi bemorlarda stomatologik yordamni tashkil qilish hamda kasalliklarning asoratlarini oldini olish uchun xizmat qildi. Ilmiy yangilikning iqtisodiy samaradorligi quyidagilardan iborat: TORCh infisirlangan  bemorlarda mavjud gerpetik stomatitlarda tavsiya etilayotgan kompleks davolash usullari “stomasfera + na’matak moyi” yangi zamonaviy innovatsion usulida TORCh infisirlangan  bemorlarda mavjud gerpetik stomatitlarni davolash yordamida ishlab chiqilganligi stomatologik davo-muolajalarini o‘tkazish jarayonida har bir bemorga sarflangan mablag‘ning 250000 so‘mgacha tejalishini ko‘rsatdi. Bu esa  mablag‘i tejalishi, mukammallashtirilgan tashxislash jarayonini ta’minladi. Vaqtni esa 5 kunga qisqartirdik. Xulosa: Tadqiqot natijasida olingan ma’lumotlarga asoslanib, biz quyidagi xulosaga kelishimiz mumkin. Yangi zamonaviy, tavsiya etilayotgan kompleks davolash usullari “stomasfera + na’matak moyi” innovatsion usulida TORCh infisirlangan  bemorlarda mavjud gerpetik stomatitlar davolash jarayonida og‘iz bo‘shlig‘idagi shilliq kasalliklarni  o‘z vaqtida davolashga qaratilgan. Undan foydalanish qulay. Shu bilan birga, ushbu davolash usuli shartlarida sezilarli farqlarning yo‘qligi, shuningdek, yangi zamonaviy “stomasfera + na’matak moyi” innovatsion usulida TORCh infisirlangan  bemorlarda mavjud gerpetik stomatitlarni davolash yordamida ishlab chiqilganligi stomatologik davo - muolajalarini o‘tkazishning iqtisodiy samaradorligi ushbu patologiyani tashxislashda juda qulay usullardan biri hisoblandi. Ilmiy yangilikdan kengaytirilgan xolda foydalanishi: «TORCh infisirlangan bemorlarda gerpetik stomatitlarni davolash samaradorligini takomillashtirish» mavzusida ilmiy yangilikni boshqa sog‘liqni saqlash muassasalariga joriy etish bo‘yicha Buxoro davlat tibbiyot instituti ekspert kengashi raisiga Buxoro davlat tibbiyot instituti ilmiy ishlar va innovatsiyalar prorektori tomonidan 2024 yil 13 martdagi 04/2671-son xat yuborilgan.
to‘rtinchi ilmiy yangilik: TORCh infisirlangan gerpetik stomatitli bemorlar sitologik tadqiqotlarda parodont to‘qimasi hujayralarida deformatsiyalangan yadro, vakuolizirlangan sitoplazma, bazofil kiritmalar kasallikni og‘irlashtiruvchi sitopatologik belgilar sifatida kasallikni erta tashhisotida foydalanish samaradorligi asoslangan. Ilmiy yangilikning ahamiyati: parodont to‘qimasining sitopatologiya alomatlari, bog‘lovchi to‘qima hujayra ko‘rsatkichlar dinamikasini TORCh infisirlangan gerpetik stomatitli bemorlarda noinvaziv tashxisot usuli sifatida amaliyotga kiritish asoslangan. Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi: Olingan ilmiy-amaliy ma’lumotlar Jondor tuman tibbiyot birlashmasi bo‘yicha buyruq (02.12.2023 y.; №12/461) Samarqand viloyat stomatologiya poliklinikasi tuman tibbiyot birlashmasi bo‘yicha buyruq (19.11.2023 y.; № 192) bilan amaliyotga joriy etildi. Ilmiy yangilikning ijtimoiy samaradorligi quyidagilardan iborat: quyidagilardan iborat: Olingan natijalar TORCh infisirlangan  bemorlarda mavjud gerpetik stomatitlarni ijobiy davolanishga imkon berdi. Yuqoridagi kompleks davolash usullari “stomasfera + na’matak moyi” ushbu kontingentdagi bemorlarda stomatologik yordamni tashkil qilish hamda kasalliklarning asoratlarini oldini olish uchun xizmat qildi. Ilmiy yangilikning iqtisodiy samaradorligi quyidagilardan iborat: TORCh infisirlangan  bemorlarda mavjud gerpetik stomatitlarda tavsiya etilayotgan kompleks davolash usullari “stomasfera + na’matak moyi” yangi zamonaviy innovatsion usulida TORCh infisirlangan  bemorlarda mavjud gerpetik stomatitlarni davolash yordamida ishlab chiqilganligi stomatologik davo-muolajalarini o‘tkazish jarayonida har bir bemorga sarflangan mablag‘ning 250000 so‘mgacha tejalishini ko‘rsatdi. Bu esa  mablag‘i tejalishi, mukammallashtirilgan tashxislash jarayonini ta’minladi. Vaqtni esa 5 kunga qisqartirdik. Xulosa: Tadqiqot natijasida olingan ma’lumotlarga asoslanib, biz quyidagi xulosaga kelishimiz mumkin. Yangi zamonaviy, tavsiya etilayotgan kompleks davolash usullari “stomasfera + na’matak moyi” innovatsion usulida TORCh infisirlangan  bemorlarda mavjud gerpetik stomatitlar davolash jarayonida og‘iz bo‘shlig‘idagi shilliq kasalliklarni  o‘z vaqtida davolashga qaratilgan. Undan foydalanish qulay. Shu bilan birga, ushbu davolash usuli shartlarida sezilarli farqlarning yo‘qligi, shuningdek, yangi zamonaviy “stomasfera + na’matak moyi” innovatsion usulida TORCh infisirlangan  bemorlarda mavjud gerpetik stomatitlarni davolash yordamida ishlab chiqilganligi stomatologik davo - muolajalarini o‘tkazishning iqtisodiy samaradorligi ushbu patologiyani tashxislashda juda qulay usullardan biri hisoblandi. Ilmiy yangilikdan kengaytirilgan xolda foydalanishi: «TORCh infisirlangan bemorlarda gerpetik stomatitlarni davolash samaradorligini takomillashtirish» mavzusida ilmiy yangilikni boshqa sog‘liqni saqlash muassasalariga joriy etish bo‘yicha Buxoro davlat tibbiyot instituti ekspert kengashi raisiga Buxoro davlat tibbiyot instituti ilmiy ishlar va innovatsiyalar prorektori tomonidan 2024 yil 13 martdagi 04/2671-son xat yuborilgan.
beshinchi ilmiy yangilik: stomasfera va na’matak moyining kompleks davolashda qo‘llash va ishlab chiqilgan profilaktik tadbirlarga rioya qilish, 88,9% bemorlarda remissiya davrini 6 oy davomida saqlanishi isbotlangan. Ilmiy yangilikning ijtimoiy samaradorligi quyidagilardan iborat: quyidagilardan iborat: Olingan natijalar TORCh infisirlangan  bemorlarda mavjud gerpetik stomatitlarni erta tashxislashga imkon berdi. Yuqoridagi tekshirish usullari ushbu kontingentdagi bemorlarda stomatologik yordamni tashkil qilish hamda kasalliklarning asoratlarini oldini olish uchun xizmat qildi.  Ilmiy yangilikning iqtisodiy samaradorligi quyidagilardan iborat: TORCh infisirlangan  bemorlarda mavjud gerpetik stomatitlarda tavsiya etilayotgan ushbu tekshirish usullaridagi hamda yangi zamonaviy Immunologik usulida organizmdagi assimilyasiya jarayonlarini aniqlash yordamida ishlab chiqilganligi stomatologik tekshirish o‘tkazish jarayonida har bir bemorga sarflangan mablag‘ning 250000 so‘mgacha tejalishini ko‘rsatdi. Bu esa  mablag‘i tejalishi, mukammallashtirilgan tashxislash jarayonini ta’minladi. Vaqtni esa 3 kunga qisqartirdik. Xulosa: Tadqiqot natijasida olingan ma’lumotlarga asoslanib, biz quyidagi xulosaga kelishimiz mumkin. Yangi zamonaviy qon plazmasidan immunologik tekshirish yordamida ishlab chiqilganligi stomatologik tekshirish o‘tkazish jarayonida og‘iz bo‘shlig‘idagi shilliq kasalliklarni  o‘z vaqtida tashxislashga qaratilgan. Undan foydalanish qulay. Shu bilan birga, ushbu tekshirish usuli shartlarida sezilarli farqlarning yo‘qligi, shuningdek, yangi zamonaviy qon plazmasidan immunologik tekshirish usuli yordamida ishlab chiqilganligi stomatologik tekshirish o‘tkazishning iqtisodiy samaradorligi ushbu patologiyani tashxislashda juda qulay usullardan biri hisoblandi. Ilmiy yangilikdan kengaytirilgan xolda foydalanishi: «TORCh infisirlangan bemorlarda gerpetik stomatitlarni davolash samaradorligini takomillashtirish» mavzusida ilmiy yangilikni boshqa sog‘liqni saqlash muassasalariga joriy etish bo‘yicha Buxoro davlat tibbiyot instituti ekspert kengashi raisiga Buxoro davlat tibbiyot instituti ilmiy ishlar va innovatsiyalar prorektori tomonidan 2024 yil 13 martdagi 04/2671-son xat yuborilgan.