Xolmatova Gulxayo Azimjonovnaning
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon

I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): «Sil bilan birga kechgan qandli diabetning 2-turi qayd etilgan bemorlarda vitamin D va V12 gomeostazining holati», 14.00.03 – Endokrinologiya (tibbiyot fanlari). 
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2020.2.PhD/Tib1143.
Ilmiy rahbar: Xalimova Zamira Yusufovna, tibbiyot fanlari doktori, professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Andijon davlat tibbiyot instituti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Andijon davlat tibbiyot instituti, PhD.04/04.03.2022.Tib.95.02.
Rasmiy opponentlar: Yusupova Shaxnoza Kadirjanovna, tibbiyot fanlari doktori, dotsent; Urmanova Yulduz Maxkamovna, tibbiyot fanlari doktori.
Yetakchi tashkilot: Toshkent pediatriya tibbiyot instituti.
Dissertatsiyaning yo‘nalishi: amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi: D va B12 vitaminlari etishmasligining tarqalishini o‘rganish orqali sil bilan assotsirlangan qandli diabet 2-tur bilan og‘rigan bemorlarni erta tashxislash va davolashni optimallashtirishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
epidemiologik, anamnestik ko‘rsatkichlar va sil kasalligi bilan assotsirlangan 2-tur qandli diabetning rivojlanishi xavf omillari aniqlangan;
qandli diabet asoratlari rivojlanishiga va bemorlarning hayot sifatiga D va V12 vitaminlari gomeostazi buzilishini verifikatsiyalash bilan qandli diabet, sil hamda sil bilan assotsirlangan qandli diabetli bemorlarda D va V12 vitaminlari etishmasligining tarqalish chastotasi aniqlangan;
sil kasalligi bilan og‘rigan bemorlarda, ayniqsa 2-tur qandli diabet bilan og‘rigan bemorlarda kasallikning kechishiga va salbiy oqibatlarining rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatuvchi, D va V12 vitaminlari darajasining sezilarli darajada pasayishi aniqlangan;
WHOQOL-BREF  hayot sifati so‘rovnomasidan foydalanish sil bilan bog‘liq bo‘lgan 2-tur qandli diabet bilan og‘rigan bemorlarda D va V12 vitaminlari gomeostazining buzilish darajasini kuzatish uchun sezgir noinvaziv vosita ekanligi isbotlangan;
D va V12 vitaminlari gomeostazining prognostik qiymatlariga bog‘liq xolda 2-tur sil bilan assotsirlangan qandli diabetni erta tashxislash algoritmi ishlab chiqilgan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi. 
Andijon davlat tibbiyot instituti ekspert kengashining 2023 yil 31 maydagi 06/1-son xulosasi asosida:
klinik, epidemiologik, anamnestik ko‘rsatkichlar va xavf omillarini o‘rganish FSTS bilan kasallanishning sezilarli darajada oshishini aniqladi. Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi: Akademik Yo.X.To‘raqulov nomidagi Respublika ixtisoslashtirilgan endokrinologiya ilmiy amaliy tibbiyot markazining Samarqand viloyati filiali (13.04.2022y.; №148) va Andijon viloyat ftiziatriya va pulmonologiya markazi (11.04.2022y.; №147)  amaliy faoliyatiga joriy etilgan. Ilmiy yangilikning ijtimoiy samaradorligi quyidagilardan iborat: Qandli diabet 2 tur va sil kasalligi bilan og‘rigan bemorlar guruxida, ishsizlik (55,7%), qoniqarsiz mehnat sharoitlari (40%), QD uchun irsiyat (55,6%), YuIK (23,8%), O‘SOBK (21,5%), sil kasalligi bilan og‘rigan bemorlar guruxida esa yomon odatlar - 48% (alkogol 22%), giyohvand moddalarni iste’mol qilish 12%, chekish 14%, yomon turmush sharoiti 54%, ishsizlik 64%, sil kasali bilan aloqa qilish 46% va sil kasalligi uchun irsiyat 34% tashkil etdi. Ilmiy yangilikning iqtisodiy samaradorligi quyidagilardan iborat: sil hamda qandli diabet kasalligi davlat tomonidan ijtimoiy himoyaga olingan. Sil kasalligi bilan birga kechgan qandli diabet 2-tur bilan og‘rigan har bir bemor 12 oy davomida kimyoterapiya olishi zarur bo‘lib, bu esa 72 mln so‘mni tashkil qiladi. Shu bois, sil kasalligi bilan assotsirlangan 2 tur qandli diabet bilan og‘rigan 1 nafar bemorni davolash uchun har yili davlat tomonidan 72 mln so‘m mablag‘ ajratilmoqda. Bundan tashqari, ushbu bemorlarni qandli diabet 2-tur kasalligini ham davolash muhim bo‘lib, bu ham zarur xarajatlarni talab qiladi. Shunday qilib, 2-tur qandli diabet bilan og‘rigan 1 nafar bemorni statsionar davolash davlatga yiliga o‘rtacha 5 million so‘mga tushadi. Ushbu bemorlarning ambulator davolanishiga ham o‘rtacha 2 million so‘m sarflanadi. Shu bois sil bilan birga kechgan qandli diabet 2-tur bilan hastalangan 1 nafar bemorni davolash uchun yiliga 79 million so‘m mablag‘ sarflanmoqda. Xulosa: Demak, sil kasalligi bilan birga kechgan qandli diabet 2-tur bilan kasallangan 1 nafar bemorni davolash yiliga 79 mln, sil kasalligisiz qandli diabet 2-tur bilan og‘rigan bemorlarni davolash 7 million so‘mni tashkil etadi, bu esa davlat tomonidan sarf xarajatlarni 11 barobar tejashga imkon yaratadi. Ilmiy yangilikdan kengaytirilgan holda foydalanishi: «Sil bilan birga kechgan qandli diabet 2-tur bemorlarda D va V12 vitaminlari gomeostazi  va D vitamini etishmovchiligining roli» mavzusidagi uslubiy tavsiyanoma tasdiqlangan. (Sog‘liqni saqlash vazirligining 2022 yil 20 iyul oyidagi 8n-z/375-son xulosasi). Amaliyotga tadbiq etish natijalari sil kasalligi bilan birga kechgan qandli diabet 2-tur bilan og‘rigan bemorlarda kasalliklarga erta tashxis qo‘yish, bemorning kasalxonada qolish muddatini qisqartirish, hayot sifatini yaxshilash va kasallikning asoratlarini kamaytirish imkonini berdi;
qandli diabet 2 tur va sil bilan kasallangan bemorlarda D va V12 vitamini etishmovchiligining va gomeostazi buzilishining  erta tashxislash va davolash optimallashitirildi.  Qandli diabet 2 tur va sil bilan kasallangan bemorlarda D va V12 vitamini etishmovchiligi aniqlanganlarda xayot sifati o‘rganildi. Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi:  Akademik Yo.X.To‘raqulov nomidagi Respublika ixtisoslashtirilgan endokrinologiya ilmiy amaliy tibbiyot markazining Samarqand viloyati filiali (13.04.2022y.; №148) va Andijon viloyat ftiziatriya va pulmonologiya markazi (11.04.2022y.; №147)  amaliy faoliyatiga joriy etilgan. Ilmiy yangilikning ijtimoiy samaradorligi quyidagilardan iborat: Amaliyotga tadbiq etish natijalari sil kasalligi bilan birga kechgan qandli diabet 2-tur bilan og‘rigan bemorlarda kasalliklarga erta tashxis qo‘yish, bemorning kasalxonada qolish muddatini qisqartirish, hayot sifatini yaxshilash va kasallikning asoratlarini kamaytirish imkonini berdi. Ilmiy yangilikning iqtisodiy samaradorligi: Vitamin V 12 konsentratsiyasining pasayishi qandli diabet asoratlari, ayniqsa diabetik polineyropatiya (82,5%), nefropatiyalar (64,6%) va diabetik ensefalopatiya (56,7%) rivojlanishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatdi, ularning vitaminlari chastotasi mos ravishda 17,2%; 35% va 43% ni tashkil etdi. Qandli diabet 2-tur bilan og‘rigan 1 nafar bemorni statsionar davolash davlatga yiliga o‘rtacha 5 million so‘mga tushadi. Ushbu bemorlarning ambulator davolanishiga ham o‘rtacha 2 million so‘m sarflanadi. Xulosa: Qandli diabet 2-tur bilan kasallangan 1 nafar bemorni ambulator va statsionar davolash yiliga 7 million tashkil etadi, asoratlarni yanada og‘ir kechishi ushbu xarajatlarni yanada ortishiga sabab bo‘ladi.  Bemorlarda vitamin D va V12 darajalarini erta aniqlash va davolash, kasallik kechishini engillashtiradi, asoratlarni oldini oladi, iqtisodiy samaradorlikka erishiladi. Ilmiy yangilikdan kengaytirilgan holda foydalanishi: «Sil bilan birga kechgan qandli diabet 2-tur bemorlarda D va V12 vitaminlari gomeostazi  va D vitamini etishmovchiligining roli» mavzusidagi uslubiy tavsiyanoma tasdiqlangan. (Sog‘liqni saqlash vazirligining 2022 yil 20 iyul oyidagi 8n-z/375-son xulosasi). Amaliyotga tadbiq etish natijalari sil kasalligi bilan birga kechgan qandli diabet 2-tur bilan og‘rigan bemorlarda kasalliklarga erta tashxis qo‘yish, bemorning kasalxonada qolish muddatini qisqartirish, hayot sifatini yaxshilash va kasallikning asoratlarini kamaytirish imkonini berdi; 
bemorlarning o‘rganilayotgan guruhlarida Vit V 12 gomeostazini o‘rganish nazoratga (435,4±8,3 pg /ml, p<0,01) nisbatan uning darajasining sezilarli darajada pasayishini (138,3±11,3 pg /ml) aniqladi va asosan sil bilan kasallangan bemorlarda kuzatildi. Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi: Akademik Yo.X.To‘raqulov nomidagi Respublika ixtisoslashtirilgan endokrinologiya ilmiy amaliy tibbiyot markazining Samarqand viloyati filiali (13.04.2022y.; №148) va Andijon viloyat ftiziatriya va pulmonologiya markazi (11.04.2022y.; №147)  amaliy faoliyatiga joriy etilgan. Ilmiy yangilikning ijtimoiy samaradorligi quyidagilardan iborat: • qandli diabet va sil kasalligini  asoratlar va xatolar sonini minimallashtirish; • bemorlarning hayot sifatini yaxshilash;  •  2-tur qandli diabet bilan bog‘liq og‘rigan bemorlarda D va V12 vitaminlari darajasini aniqlash; •  sil bilan kasallangan bemorlarda D va V12 vitaminlari gomeostazini tavsiflash; Ilmiy yangilikning iqtisodiy samaradorligi quyidagilardan iborat: Tadqiq etilayotgan guruhlardagi bemorlarda D vitamini darajasini tahlil etish uning adekvat konsentratsiyasini faqat 5,6 %, etishmovchiligini - 28,8 %, tanqisligini – 53 %, va avitaminozini -  12,4 % hollarda aniqlandi, jumladan bemorlarning 1-guruhida D vitamini etishmovchiligi - 100 %, ikkinchi guruhda – 91,1 % va 3 guruhda – 88 % ni tashkil etdi. Undan tashqari, vitamin D va V 12 tanqislik natijalari diabetning makro- va mikro qon tomirli asoratlari bilan xarakterlandi, bu D va V12 vitamini tanqisligi bo‘lmagan bemorlardan  2- 4 marta ortiq bo‘ldi.  Bemorlarning o‘rganilayotgan guruhlarida Vit V12 gomeostazini o‘rganish nazoratga (435,4±8,3 pg /ml, p<0,01) nisbatan uning darajasining sezilarli darajada pasayishini (138,3±11,3 pg/ml) aniqlandi va asosan sil bilan kasallangan bemorlarda kuzatildi 71,4%; qandli diabet 2 tur hamda sil bilan og‘rigan bemorlarda - 63,6% va faqat qandli diabet 2 tur bilan og‘rigan bemorlar guruxida- 38% aniqlandi. Xulosa: D va V12 vitaminlar darajasini erta aniqlash sil kasalligi bilan hastalangan bemorlarda, ayniqsa 2-tur qandli diabet bilan og‘rigan bemorlarda kasallikning engilroq kechishiga, asoratlarni oldini olishga hamda kasalliklarnii davolash uchun sarflanadigan xarajatlarni tejashga xizmat qiladi. Ilmiy yangilikdan kengaytirilgan holda foydalanishi: «Sil bilan birga kechgan qandli diabet 2-tur bemorlarda D va V12 vitaminlari gomeostazi  va D vitamini etishmovchiligining roli» mavzusidagi uslubiy tavsiyanoma tasdiqlangan. (Sog‘liqni saqlash vazirligining 2022 yil 20 iyul oyidagi 8n-z/375-son xulosasi). Amaliyotga tadbiq etish natijalari sil kasalligi bilan birga kechgan qandli diabet 2-tur bilan og‘rigan bemorlarda kasalliklarga erta tashxis qo‘yish, bemorning kasalxonada qolish muddatini qisqartirish, hayot sifatini yaxshilash va kasallikning asoratlarini kamaytirish imkonini berdi;
2-tur qandli diabet bilan  og‘rigan bemorlarni boshqarish algoritmi D va V 12 vitaminlari gomeostazi holatini bog‘liq bo‘lgan, shuningdek, hayot sifatini baholash ko‘rsatkichlarini hisobga olgan holda bemorlarni boshqarishga asoslangan holda ishlab chiqilgan. Qandli diabet bilan og‘rigan bemorlarda sil kasalligini barvaqt tashxislash va qandli diabet rivojlanishining profilaktikasini nazarda tutuvchi hayot sifatini WHOQOL-BREF  so‘rovnomasi bo‘yicha baholashning ko‘rsatkichlari ishlab chiqildi. Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi:  Akademik Yo.X.To‘raqulov nomidagi Respublika ixtisoslashtirilgan endokrinologiya ilmiy amaliy tibbiyot markazining Samarqand viloyati filiali (13.04.2022y.; №148) va Andijon viloyat ftiziatriya va pulmonologiya markazi (11.04.2022y.; №147)  amaliy faoliyatiga joriy etilgan. Ilmiy yangilikning ijtimoiy samaradorligi quyidagilardan iborat: WHOQOL-BREF  so‘rovnomasi yordamida hayot sifatini baholash D vitamini etishmovchiligi, ayniqsa diabet bilan og‘rigan bemorlarda vaziyatning sezilarli darajada yomonlashishini aniqlashga imkon berdi, shu bilan birga bemorlar guruhida V12 vitamini etishmovchiligining ta’siri ustunlik qildi. Sil kasalligi bilan hayot sifati ko‘rsatkichining sezilarli darajada pasayishi va ularning V12 vitamini va D vitamini konsentratsiyasining pasayishi bilan yuqori ijobiy korrelyatsiyada mavjudligidan dalolat beradi. Ilmiy yangilikning iqtisodiy samaradorligi quyidagilardan iborat: Qandli diabet 2-tur bilan  og‘rigan bemorlarni boshqarish algoritmi V12 va D vitaminlari gomeostazi holatini bog‘liq bo‘lgan, shuningdek, hayot sifatini baholash ko‘rsatkichlarini hisobga olgan holda bemorlarni boshqarishga asoslangan holda, qandli diabet bilan og‘rigan bemorlarda sil kasalligini barvaqt tashxislash va qandli diabet rivojlanishining profilaktikasini nazarda tutuvchi hayot sifatini WHOQOL-BREF  so‘rovnomasi bo‘yicha baholashning ko‘rsatkichlari ishlab chiqildi. Xulosa: WHOQOL-BREF  so‘rovnomasi bo‘yicha baholash bemorlarning hayot sifatini yaxshilash, qandli diabet va sil kasalligi  asoratlarini oldini olish, kasallik kechishini engillashtirish hamda iqtisod qilish imkonini berdi. Ilmiy yangilikdan kengaytirilgan holda foydalanishi: «Sil bilan birga kechgan qandli diabet 2-tur bemorlarda D va V12 vitaminlari gomeostazi  va D vitamini etishmovchiligining roli» mavzusidagi uslubiy tavsiyanoma tasdiqlangan. (Sog‘liqni saqlash vazirligining 2022 yil 20 iyul oyidagi 8n-z/375-son xulosasi). Amaliyotga tadbiq etish natijalari sil kasalligi bilan birga kechgan qandli diabet 2-tur bilan og‘rigan bemorlarda kasalliklarga erta tashxis qo‘yish, bemorning kasalxonada qolish muddatini qisqartirish, hayot sifatini yaxshilash va kasallikning asoratlarini kamaytirish imkonini berdi;
umuman olganda, o‘rganilayotgan bemorlar guruhlarida D vitamini darajasini tahlil qilish uning etarli konsentratsiyasini faqat 5,6%, etishmovchilik 28,8%, etishmovchilik 53% va beriberi 12,4% hollarda, shu jumladan bemorlarning 1 guruhida etishmasligini aniqladi. Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi:  Akademik Yo.X.To‘raqulov nomidagi Respublika ixtisoslashtirilgan endokrinologiya ilmiy amaliy tibbiyot markazining Samarqand viloyati filiali (13.04.2022y.; №148) va Andijon viloyat ftiziatriya va pulmonologiya markazi (11.04.2022y.; №147)  amaliy faoliyatiga joriy etilgan. Ilmiy yangilikning ijtimoiy samaradorligi quyidagilardan iborat: • qandli diabet va sil kasalligini  asoratlar va xatolar sonini minimallashtirish; • bemorlarning hayot sifatini yaxshilash;  •  2-tur qandli diabet bilan bog‘liq og‘rigan bemorlarda D va V12 vitaminlari darajasini aniqlash; •  Qandli diabet 2-tur va sil bilan kasallangan bemorlarda D va V12 vitaminlari gomeostazini tavsiflash; bilan og‘rigan bemorlarni davolash natijalarini yaxshilash. Ilmiy yangilikning iqtisodiy samaradorligi quyidagilardan iborat:  sil kasalligini davolash uchun 1 oylik 1 kurs terapiya narxi 6 million. 2-tur qandli diabet bilan og‘rigan 1 nafar bemorni statsionar davolash davlat uchun oyiga  o‘rtacha 417 ming so‘mga tushadi. Sil bilan birga kechgan qandli diabet 2-tur bilan hastalangan 1 nafar bemorni davolash uchun oyiga 6 mln 417 so‘m mablag‘ sarflanmoqda. Xulosa: Sil kasalligi bilan birga kechgan qandli diabet 2-tur bilan kasallangan 1 nafar bemorni davolash oyiga 6 mln 417 so‘m, sil kasalligisiz qandli diabet 2-tur bilan og‘rigan bemorlarni davolash 417 ming so‘mni tashkil etadi, bu esa  xarajatlarni11 barobar tejashga erishiladi. Ilmiy yangilikdan kengaytirilgan holda foydalanishi: «Sil bilan birga kechgan qandli diabet 2-tur bemorlarda D va V12 vitaminlari gomeostazi  va D vitamini etishmovchiligining roli» mavzusidagi uslubiy tavsiyanoma tasdiqlangan. (Sog‘liqni saqlash vazirligining 2022 yil 20 iyul oyidagi 8n-z/375-son xulosasi). Amaliyotga tadbiq etish natijalari sil kasalligi bilan birga kechgan qandli diabet 2-tur bilan og‘rigan bemorlarda kasalliklarga erta tashxis qo‘yish, bemorning kasalxonada qolish muddatini qisqartirish, hayot sifatini yaxshilash va kasallikning asoratlarini kamaytirish imkonini berdi.