Абдуллаева Гулаззам Дилшодбековнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар. 
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Гемолитик касалликка чалинган чақалоқлар қон зардоби микроэлементларининг клиник ва патогенетик ахамияти », 14.00.09 – «Педиатрия» (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2024.3.PhD/Tib4890 
Илмий раҳбар: Арзикулов Абдурайим Шамшиевич, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Андижон давлат тиббиёт институти. 
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Андижон давлат тиббиёт институти, DSc.06/2025.27.12.Tib.02.04.
Расмий оппонентлар: Худайбердиева Хамрохон Тиллавалдиевна, тиббиёт фанлари доктори, доцент; Ахмедова Дилором Илхамовна, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Самарканд  давлат тиббиёт университети.
Диссертация йўналиши: амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: чақалоқлар гемолитик касаллиги турли клиник шакллари ва оғирлик даражаларида қоннинг микроэлемент таркиби ўзгаришининг диагностик ва прогностик ахамиятини аниқлашдан иборат. 
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
Фарғона водийси шароитида, Андижон вилояти мисолида олинган репрезентатив танлама асосида чақалоқлар гемолитик касаллиги ривожланишида клиник-анамнестик, оналик ва биологик омилларнинг прогностик аҳамияти асосланган; хусусан, ҳомиладорлик давридаги ЎРВИ касаллик хавфини 3,26 баробар, ўткир яллиғланиш жараёнлари 3,9 баробар, 0(I) қон гуруҳли оналарда репродуктив йўқотишлар эса 6,2 баробар ошириши аниқланган;
чақалоқлар гемолитик касаллигида АВО тизими бўйича иммунологик зиддиятлар (89,6%) Rh-зиддиятларга (10,4%) нисбатан устун эканлиги, B(III) қон гуруҳли чақалоқларда касалликнинг оғир сариқлик шакли ҳамда ўрта оғир ва оғир постгемолитик анемия ривожланиш хавфи юқорилиги исботланган;
гемолитик касалликнинг клиник шакли ва оғирлик даражасига қараб она ва чақалоқ қонида Fe, Cu, Zn ва Co микроэлементларининг ўзига хос дисбаланси аниқланган; оғир ва шишли шаклларда темир миқдорининг кескин камайиши ва мис миқдорининг ортиши, оғир сариқликда эса темир ва рух алмашинувининг динамик ўзгариши касаллик оғирлигини тавсифловчи биокимёвий белгилар сифатида асосланган;
чала ва жуда чала туғилган чақалоқларда гемолитик касаллик кечишида Fe, Cu ва Zn миқдорининг янада пасайиши билан ифодаланувчи дисмикроэлементоз ривожланиши аниқланган ҳамда дисмикроэлементоз даражаси билан гестацион ёш ўртасидаги корреляцион боғлиқлик исботланган; она қонида мис ва кобальт миқдорининг ортиши ва темир миқдорининг камайиши ҳомила сенсибилизацияси ҳамда гемолитик касаллик хавфини баҳолашда прогностик маркерлар сифатида асосланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Гемолитик касалликнинг турли клиник шаклларида чақалоқлар ва  оналари қонидаги микроэлементлар миқдорини ўрганиш, шунингдек, касаллик ривожланиши хавфининг оналик ва перинатал омилларини ўрганишга бағишланган тадқиқот бўйича олинган натижалар асосида:
биринчи илмий янгилик: Фарғона водийси шароитида, Андижон вилояти мисолида олинган репрезентатив танлама асосида чақалоқлар гемолитик касаллиги ривожланишида клиник-анамнестик, оналик ва биологик омилларнинг прогностик аҳамияти асосланган; хусусан, ҳомиладорлик давридаги ЎРВИ касаллик хавфини 3,26 баробар, ўткир яллиғланиш жараёнлари 3,9 баробар, 0(I) қон гуруҳли оналарда репродуктив йўқотишлар эса 6,2 баробар ошириши аниқланганлиги Андижон давлат тиббиёт институти Эксперт кенгаши томонидан 2025 йил 31 октябрдаги 6i-113/n-сон билан тасдиқланган  “Янги туғилган чақалоқларда гемолиьтик касаллигини металл элементларни аниқлаш асосида  башорат қилиш методикаси” кўринишидаги услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: ушбу янгилик Республика ихтисослаштирилган она ва бола саломатлиги илмий амалий тиббиёт маркази давлат муассасининг Наманган филиалининг 2025 йил 2 декабрдаги 287-сон ва Республика ихтисослаштирилган она ва бола саломатлиги илмий амалий тиббиёт маркази давлат муассасининг Фарғона филиалининг 2025 йил 25 декабрдаги 124 буйруқлари билан амалиётга жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги хузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 2026 йил 10 июндаги 10/86-сон хулосаси). Илмий янгилик натижаларининг ижтимоий самарадорлиги: гемолитик касаллик ривожланишида клиник-анамнестик, оналик ва биологик омилларнинг прогностик ахамиятини аниқланиши, хомиладорлик давридаги юқори нафас йўллари касалликларининг ЧГК ривожланишида ахамиятининг кўрсатилиши гемолитик касалликни  эрта ташхислаш ва прогноз қилишни яхшилашга, оғир турларининг учраш частотасини камайтиришга ҳамда перинатал касалланиш ва ўлим кўрсаткичларини пасайтиришга ёрдам беради. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги: чақалоқлар гемолитик касаллигини анъанавий усулда даволаш учун ҳар бир беморга кутилаётган сарф-харажатлар ўртача 420 000 сўмни ташкил қилади. Таклиф қилинаётган усулда эса ушбу қиймат 282 000 сўмни ташкил қилади, яъни харажатларни 0,5 мартага камайтириш имконини беради. 
иккинчи илмий янгилик: чақалоқлар гемолитик касаллигида АВО тизими бўйича иммунологик зиддиятлар (89,6%) Rh-зиддиятларга (10,4%) нисбатан устун эканлиги, B(III) қон гуруҳли чақалоқларда касалликнинг оғир сариқлик шакли ҳамда ўрта оғир ва оғир постгемолитик анемия ривожланиш хавфи юқорилиги исботланганлиги  Андижон давлат тиббиёт институти Эксперт кенгаши томонидан 2025 йил 31 октябрдаги 6i-113/n-сон билан тасдиқланган  “Янги туғилган чақалоқларда гемолиьтик касаллигини металл элементларни аниқлаш асосида  башорат қилиш методикаси” кўринишидаги услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: ушбу янгилик Республика ихтисослаштирилган она ва бола саломатлиги илмий амалий тиббиёт маркази давлат муассасининг Наманган филиалининг 2025 йил 2 декабрдаги 287-сон ва Республика ихтисослаштирилган она ва бола саломатлиги илмий амалий тиббиёт маркази давлат муассасининг Фарғона филиалининг 2025 йил 25 декабрдаги 124 буйруқлари билан амалиётга жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги хузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 2026 йил 10 июндаги 10/86-сон хулосаси). Илмий янгилик натижаларининг ижтимоий самарадорлиги: ABO зиддият туфайли ривожланадиган гемолитик касалликда O(I) қон гурухли оналарни хавф гурухи сифатида шакллантирилишиб, ушбу оналардан туғилган B (III)  қон гурухли чақалоқларда оғир ва ўрта оғир даражадаги постгемолитик камқонлик учраши юқорилигининг аниқланиши ЧГКни  ривожланишини эрта ташхислаш ва прогноз қилишни яхшилашга, постгемолитик анемияни частотасини камайтиришга ҳамда ўлим кўрсаткичларини пасайтиришга ёрдам беради. Илмий янгиликнинг  иқтисодий самарадорлиги: агар вилоят миқёсида болалар тиббий муассасига ЧГК белгилари билан бир йилдаги мурожаатлар сони ўртача 10 нафар деб олинса, у холда мазкур усул татбиқ қилинганидан сўнг бир муассаса учун жами иқтисодий самарадорлик  340 000 х10 нафар =3 400 000 сўмни ташкил қилади. Шу билан бирга, асоратланишлар сонининг камайиши хисобига беморларнинг шифохонада бўлиш муддатини қисқартиради ва даволашга кетган харажатларни иқтисод қилинишига эришилган. 
  учинчи илмий янгилик: гемолитик касалликнинг клиник шакли ва оғирлик даражасига қараб она ва чақалоқ қонида Fe, Cu, Zn ва Co микроэлементларининг ўзига хос дисбаланси аниқланган; оғир ва шишли шаклларда темир миқдорининг кескин камайиши ва мис миқдорининг ортиши, оғир сариқликда эса темир ва рух алмашинувининг динамик ўзгариши касаллик оғирлигини тавсифловчи биокимёвий белгилар сифатида асосланганлиги Андижон давлат тиббиёт институти Эксперт кенгаши томонидан 2025 йил 31 октябрдаги 6i-113/n-сон билан тасдиқланган  “Янги туғилган чақалоқларда гемолиьтик касаллигини металл элементларни аниқлаш асосида  башорат қилиш методикаси” кўринишидаги услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: ушбу янгилик Республика ихтисослаштирилган она ва бола саломатлиги илмий амалий тиббиёт маркази давлат муассасининг Наманган филиалининг 2025 йил 2 декабрдаги 287-сон ва Республика ихтисослаштирилган она ва бола саломатлиги илмий амалий тиббиёт маркази давлат муассасининг Фарғона филиалининг 2025 йил 25 декабрдаги 124 буйруқлари билан амалиётга жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги хузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 2026 йил 10 июндаги 10/86-сон хулосаси). Илмий янгилик натижаларининг ижтимоий самарадорлиги: ЧГКнинг шиш шаклида киндик қони ва оналар қонида темир миқдори кескин камайгани, мис миқдори эса ортганлиги, кобальт ва рух миқдори эса назорат гуруҳидаги оналар ва болалар қонидаги миқдорга яқин бўлганлиги, шишли шаклида киндик қони ва она қонида темир миқдори жуда паст бўлгани ҳолда мис миқдори  ортиб, кобальт ва рух миқдори назорат гуруҳидаги оналар ва болалар қонидаги миқдорга яқинлиги аниқланган. Оғир сариқлик билан кечган шаклида киндик қонида темир ва рух миқдори камайганлиги, сариқлик даврида вена қонида темир ва рух миқдори ортиб, клиник соғайиш даврига келгач назорат кўрсаткичларидан баланд бўлгани, клиник соғайиш даврига келиб кобальт миқдори дастлабки кўрсаткичларгача пасайиб, мис миқдори эса аввалгидек қолганлиги, енгил сариқлик шаклида киндик қонидаги темир, мис ва рух миқдори меъёрга мувофиқ келиб, кобальт миқдори эса кўпайганлиги аниқланган. Чақалоқлар ва оналар қонидаги микроэлементлар даражасининг ГК нинг клиник шакллари ва оғирлик даражасига боғлиқлиги қайд этилган. Ушбу натижалар хамда қон гуруҳи резуси манфий бўлган туғруқдаги аёллар қонида мис ва кобальт моддаси миқдорининг юқорилиги, шунингдек, темир миқдорининг камайиб кетиши ҳомиладорларнинг сенсибилазацияси кўрсаткичлари ва ҳомилада гемолитик касаллик мавжудлигидан дарак берувчи прогностик маркер сифатида хизмат қилиши мумкинлигининг  аниқланиши ЧГКда микроэлементларни аниқлаш орқали чақалоқлар ва хомилада гемолитик касалликни эрта башорат қилиш ва ЧГК аниқланганда уларга даво чора тадбирларини ўтказишнинг диагностик имкониятларини такомиллаштириш орқали таклиф қилинаетган ёндашувнинг мақсадга мувофиқ эканлиги тўғрисида хулоса қилишга имкон беради. Илмий янгиликнинг  иқтисодий самарадорлиги: тадқиқот учун танланган ва таклиф қилинган усулда касаллик ташхисланган беморларда (103 нафар) даволаш учун сарфланган харажатлар 287 040 000 сўмга ёки хар бир бемордан 1656000 сўм иқтисод қилинади. Бир  йилдаги мурожатлар сонига нисбатан эса (10 нафар бемор), татбиқ қилиниши бўйича жами йиллик иқтисодий самарадорлик 16 560 000 сўмни ташкил қилади.
тўртинчи илмий янгилик: чала ва жуда чала туғилган чақалоқларда гемолитик касаллик кечишида Fe, Cu ва Zn миқдорининг янада пасайиши билан ифодаланувчи дисмикроэлементоз ривожланиши аниқланган ҳамда дисмикроэлементоз даражаси билан гестацион ёш ўртасидаги корреляцион боғлиқлик исботланган; она қонида мис ва кобальт миқдорининг ортиши ва темир миқдорининг камайиши ҳомила сенсибилизацияси ҳамда гемолитик касаллик хавфини баҳолашда прогностик маркерлар сифатида асосланганлиги Андижон давлат тиббиёт институти Эксперт кенгаши томонидан 2025 йил 31 октябрдаги 6i-113/n-сон билан тасдиқланган  “Янги туғилган чақалоқларда гемолиьтик касаллигини металл элементларни аниқлаш асосида башорат қилиш методикаси” кўринишидаги услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: ушбу янгилик Республика ихтисослаштирилган она ва бола саломатлиги илмий амалий тиббиёт маркази давлат муассасининг Наманган филиалининг 2025 йил 2 декабрдаги 287-сон ва Республика ихтисослаштирилган она ва бола саломатлиги илмий амалий тиббиёт маркази давлат муассасининг Фарғона филиалининг 2025 йил 25 декабрдаги 124 буйруқлари билан амалиётга жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги хузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 2026 йил 10 июндаги 10/86-сон хулосаси). Илмий янгилик натижаларининг тиббий ижтимоий самарадорлиги. чала туғилган чақалоқларда ЧГК кечиши динамикасида барча микроэлементлар кўрсаткичлари – Fe, Cu ва Zn  ларнинг янада пасайиши – кучли дисмикроэлементоз ривожланиши аниқлангани ва касалликнинг кечиши динамикасида барча микроэлементларнинг камайиши давом этиши исботлангани, кобальтдан ташқари (Fe, Cu, Zn) микроэлементларининг дисбаланси ЧГК билан патогенетик равишда боғлиқ эканлиги кўрсатилгани,  жуда чала туғилган чақалоқларда 28- 31 хафтада  қонда микроэлементлар концентрацияси даражасининг кучли паст бўлиши кўринишида дисмикроэлементоз ривожланиши аниқлангани хамда қақалоқлардаги гемолитик касалликда дисмикроэлементоз даражаси билан гестацион ёш ўртасидаги ижобий корреляцион боғлиқликнинг  аниқлангани касалликнинг оғир кечиш даражасини ва шу билан патогенетик боғлиқ бўлган перинатал касалланиш ҳамда ўлим ҳолатларини қисқартириш имконини беради.  Илмий янгиликнинг  иқтисодий самарадорлиги:. тадқиқот учун танланган ва таклиф қилинган усулда касаллик ташхисланган беморларда (103 нафар) даволаш учун сарфланганхаражатлар 287 040 000 сўмга ёки хар бир бемордан 1 656 000 сўм иқтисод қилинади. Бир  йилдаги мурожаатлар сонига нисбатан эса (10 нафар бемор), татбиқ қилиниши бўйича жами йиллик иқтисодий самарадорлик 16 560 000 сўмни ташкил қилади.