Маҳаров Нодир Мамадиёр ўғлининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
    Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “КБр, НаБр, НаCл ва МгО кристалларида акустик характеристикаларнинг анизотропияси”, 01.04.03-Молекуляр физика ва иссиқлик физикаси (физика-математика фанлари).
    Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.1.PhD/FM1112.
           Илмий раҳбар: Ахмеджанов Фархад Рашидович, физика-математика фанлари доктори, профессор.
    Диссертация бажарилган муассаса номи: У.А. Арифов номидаги Ион-плазма ва лазер технологиялари институти.
    ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Ион-плазма ва лазер технологиялари институти, DSc.05/2025.27.12.FM/Т.09.01.
    Расмий оппонентлар: Халилов Умеджон Боймаматович, физика-математика фанлари доктори, катта илмий ходим, Мухтаров Адил Позилович, физика-математика фанлари номзоди (PhD), катта илмий ходим 
    Етакчи ташкилот: Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий университет
    Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади:
Кубик симметрияли КБр, НаБр, НаCл ва МгО кристалларида акустик тўлқинларнинг тарқалиш тезлиги ва сўниш жараёнларининг анизотропия қонуниятларини акустик импулсли интерференсия усули ёрдамида экспериментал тадқиқ этиш ҳамда мазкур хоссалар ва кристалл панжаранинг ички динамик параметрлари ўртасидаги боғлиқликни ўрганишдан иборатдир.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
биринчи марта мавҳум эластик константалар орқали акустик анизотропиянинг мавҳум параметри А'' киритилди, уни кубик кристалларда аниқлаш учун [110] ёʻналиши бўйлаб иккита кўндаланг тўлқиннинг сўниш коеффициенти ва тарқалиш тезлигини ўлчаш етарли эканлиги кўрсатилган;
акустик анизотропиянинг ҳақиқий А' ва мавҳум А'' параметрларини билиш кубик симметрияли ихтиёрий кристалларда акустик тўлқинлар тезлиги ва сўнишининг анизотропия характери ҳамда даражасини таҳлил қилиш имконини бериши аниқланган.
МгО, НаCл, КБр ва НаБр кристалларида иссиқлик фононларининг релаксация вақтлари биринчи марта миқдорий жиҳатдан аниқланди. Тадқиқот натижалари шуни кўрсатадики релаксация вақти фонон тўлқин векторининг йўналиши ҳамда акустик тўлқин частотаси билан қатъий функсионал боғлиқликка эга бўлиб бу кристалл панжара динамикасининг анизотроп хоссаларини тавсифлайди;
эффектив акустик Грунайзен параметри ёрдамида кристалл панжарадаги атомлараро таъсирнинг ночизиқлилик даражаси баҳоланди. Шунингдек, ушбу параметрларнинг Аҳиезер механизми бўйича акустик тўлқинларнинг сўнишига таъсири миқдорий жиҳатдан аниқланди ва ўзаро боғлиқлик қонуниятлари очиб берилди;
кубик симметрияли кристалларда сўниш коеффициенти ва Грунайзен параметрининг панжара ўлчамларига боғлиқлиги ўрганилди. Аниқланган функсионал боғлиқлик кристаллардаги акустик тўлқинларнинг сўниш механизмларини тушунтиришда муҳим назарий мезон бўлиб хизмат қилади.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
“КБр, НаБр, НаCл ва МгО кристалларида акустик характеристикаларнинг анизотропияси” мавзусидаги диссертациясия иши дирасида олинган тадқиқот натижалари Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Ядро физикаси институтида илмий тадқиқотлар ўтказишда қўлланилди. Хусусан, куб кристалларда акустик тўлқинламинг фонон-фонон таъсир механизми таъсирида сўниш коеффициенти уларнинг ҳақиқий ва мавҳум эластик константалари билан яхши аниқланиши; биринчи марта барча нуқта симметрия гуруҳлари куб кристаллари учун берилган эластик константалар асосидаги анизотропия параметри киритилиши ва у ўрганилаётган кристалларда акустик тўлқинламинг сўниш коеффициентининг анизотропиясини характерлаши; кубик кристалларда эффектив Грунайзен константаларини аниқлашнинг янги ёндашуви таклиф қилиниши, унинг ёрдамида уламинг фазовий дисперсияси аниқланиши каби илмий тадқиқот натижаларидан Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Ядро физикаси институтининг бажарилиши 2020-2024-йилларга мўлжалланган ПҚ-4526-сонли қарорининг 2-банди билан тасдиқланган. “Шиша ва кристалл матрицаларидаги нано ўлчамли киритмаларни модификациялаш ва радиасиявий индуксияланган синтези” мавзусидаги фундаментал дастур доирасидаги лойиҳада фойдаланилган (2025-йил 29-сентябр № 31-2115-922 -сонли хат).
Мазкур илмий натижалардан фойдаланиш НаCл кристалларида Грунайзен константасини ихтиёрий йўналиш бўйича аниқлаш учун таклиф этилган боғланишлар ушбу кристаллар нанокристаллитларида 𝛾-нурланишдан кейин кузатилган механик хоссаламинг кучли анизотропияси механизмини асослаш имконини берган.
Бундан ташқари кубик симметрияли кристалларда акустик тўлқинларнинг сўниш коеффициентини аниқлаш усули ва натижалари Ўзбекистон Миллий университети Физика 
факултети Фотоника кафедрасида 2021-2023-йилларда бажарилган “Металл оксидлари билан легирланган силикатларнинг термоелектрик хоссалари ва ўз-ўзидан ташкил бўлиш жараёнлари” мавзусидаги УЗБ-Инд-2021-78 амалий лойиҳасида легирланган силикат шишада атомларнинг ўзаро боғланишининг ангармониклик дасражасини ҳамда унинг термоелектрик хосаларга таъсирини ўрганишда фойдаланилган (2026-йил 28-апрел № 02/11-11018-сонли хат)

Yangiliklarga obuna bo‘lish