Саноев Акбар Исомиддиновичнинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармогʻи номи): “Glycyrrhiza glabra L. ўсимлиги хомашёси асосида глицирретин кислотаси, глабридин ва гепалипин субстанцияларини ишлаб чиқариш технологиялари”, 02.00.10 – Биоорганик кимё (техника фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2026.3.DSc/Т1118.
Илмий маслаҳатчи: Сагдуллаев Шамансур Шаҳсаидович, техника фанлари доктори, профессор, академик.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Ўсимлик моддалари кимёси институти. 
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: ЎзР ФА Ўсимлик моддалари кимёси институти, DSc.05/2025.27.12.К/Т.20.01.М.
Расмий оппонентлар: Сагдуллаев Баходир Тахирович, техника фанлари доктори, профессор; Кадиров Хасан Иргашевич, техника фанлари доктори профессор; Гафуров Махмуджон Бакиевич, кимё фанлари доктори, профессор. 
Етакчи ташкилот: Тошкент фармацевтика институти.
Диссертация йўналиши: амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: ултрафилтрация ва макроғовакли адсорбсион смолалардан фойдаланган ҳолда Glycyrrhiza glabra L. ўсимлик хомашёсидан глицирризин кислотаси ва унинг агликони - глицирретин кислотаси, шунингдек, хомашёни қайта ишлашнинг иккиламчи маҳсулотларидан глабридин субстанцияларини олиш технологияларини ишлаб чиқиш ҳамда глицирризин кислотаси асосида «Гепалипин» фармацевтик композицияси ва биологик фаол қўшимчалар учун субстанциялар ишлаб чиқариш технологияларини яратишдан иборат. 
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор Ўзбекистоннинг Қорақалпоғистон Республикаси, Хоразм ва Сирдарё вилоятларидан йиғилган Glycyrrhiza glabra L. илдизлари таркибидаги глицирризин кислотаси (5,8–6,5%) ва глабридин (0,08–0,15%) миқдори қиёсий аниқланиб, уларнинг илдизнинг таркибий қисмлари бўйлаб тақсимланиш қонунияти таҳлил қилинган; 
Glycyrrhiza glabra L. хомашёсини сувли муҳитда экстракциялаш жараёни математик режалаштириш усуллари асосида мақбуллаштирилиб, глицирризин кислотасини юқори унум билан ажратиб олишнинг мақбул технологик шароитлари аниқланган; 
ўсимлик экстрактини бирламчи ва иккиламчи метаболитларга ажратишда ултрафилтрация жараёнининг мақбул технологик кўрсаткичлари Лотин квадрати усули асосида илк бор аниқланиб, глицирризин кислотасини самарали ажратиб олишнинг мақбул технологик режими ишлаб чиқилган; 
илк бор қизилмия илдизининг сувли экстрактини макроғовакли адсорбсион смолаларда адсорбсион-десорбсион хусусиятлари қиёсий баҳоланиб, глицирризин кислотасини тозалаш учун энг самарали смола ва технологик шароитлар танлаб олинган; 
техник глицирризин кислотасини кислотали гидролиз қилишнинг мақбул технологик кўрсаткичлари аниқланиб, юқори тозаликдаги глицирретин кислотаси субстанциясини олиш технологияси ишлаб чиқилган;
Glycyrrhiza glabra L. илдизини қайта ишлашнинг иккиламчи маҳсулотидан глабридин ажратиб олиш технологияси такомиллаштирилиб, юқори тозаликдаги глабридин субстанциясини олишнинг мақбул технологик кўрсаткичлари аниқланган; 
«Гепалипин» кўп компонентли фармацевтик композициясининг оптимал таркиби илмий асосланиб, гепатопротектор хусусиятга эга дори воситасининг фармацевтик композициясини ишлаб чиқариш технологияси ишлаб чиқилган; 
глицирризин кислотаси, глицирретин кислотаси, глабридин ва «Гепалипин» субстанцияларини ишлаб чиқариш жараёни учун ЮССХ асосида комплекс аналитик назорат тизими ишлаб чиқилган; 
илк бор Glycyrrhiza glabra  L. илдизи шротидан 3-оксоглицирретин кислотаси (0,39%) ва глицирретин кислотаси (0,21%) ажратиб олиниб, уларнинг тузилиши замонавий спектрал усуллар билан тасдиқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Тадқиқот объектларидан субстанцияларни ишлаб чиқариш технологияларини ишлаб чиқиш бўйича олинган илмий тадқиқотлар натижалари асосида:
Glycyrrhiza glabra L. илдизи шротидан биологик фаол бирикмаларни олиш усулига Ўзбекистон Республикаси Интеллектуал мулк агентлигидан ихтиро учун патент олинган (№ ИАП 8048, 2025-й.), натижада ўсимлик хомашёсининг иккиламчи маҳсулотидан глабридин субстанциясини ажратиб олиш имконияти яратилган;
“Ўсимликлар экстрактлари” Ташкилот стандарти (Тс 03535440-026:2025) тайёрланган ва “Ўзстандарт” агентлигида рўйхатдан ўтказилган ҳамда шу асосида “Ширинмия илдизи экстракти” технологик йўриқномаси (ТИ-03535440-026:2025) ишлаб чиқилган. Ушбу натижалар маҳаллий хомашё асосидаги биологик фаол қўшимчани озиқ-овқат саноатига жорий этиш имконини берган; 
5–40% ли «ГЛАБРИДИН» субстанциялари учун техник шарт (Тс 03535440-046:2022) ва ишлаб чиқариш технологик йўриқномаси (ТИ 03535440-046:2022) ишлаб чиқилган. Натижада озиқ-овқат саноати ва косметология соҳалари учун субстанцияларни амалиётга татбиқ қилиш имконияти яратилган;
ишлаб чиқилган технология асосида «Гепалипин» дори воситаси субстанцияси учун Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Фармацевтика маҳсулотлари хавфсизлиги маркази томонидан Фармакопея мақоласи (ФС 42 Уз-4691-2025) тасдиқланган. Натижада гепатопротектор хусусиятга эга янги дори воситасини амалиётга жорий этиш имконияти яратилган; 
Ўсимлик моддалари кимёси институтининг ГМП талабларига мувофиқ жиҳозланган Илмий-технологик марказида «Гепалипин» дори воситаси субстанциясини ишлаб чиқариш учун Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Фармацевтика маҳсулотлари хавфсизлиги марказидан рўйхатдан ўтказилганлик тўғрисидаги гувоҳнома (ДВ/М 03937/10/21) олинган ҳамда субстанцияни серияли ишлаб чиқариш ва амалиётга жорий этиш имконияти яратилган.

 

Yangiliklarga obuna bo‘lish