Халилова Зилола Абдурауф кизининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Болаларда бронхиал астманинг атипик кузгатувчилар таьсирида клиник - иммунологик ва функционал кечиш хусусиятлари”, 14.00.36 – Аллергология ва иммунология, 14.00.09 – Педиатрия (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақами: B2026.2.PhD/Tib4539.
Илмий рахбар: Ташматова Гулноза Аьлоевна, тиббиёт фанлари доктори, доцент.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент давлат тиббиёт университети
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Республика ихтисослаштирилган аллергология ва иммунология илмий-амалий тиббиёт маркази ҳузуридаги DSc.06/2025.27.12.Tib.04.01 рақамли илмий кенгаш асосидаги бир марталик илмий кенгаш.
Расмий оппонентлар: Ирсалиева Фатима Хуснитдиновна, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Азизова Нигора Давлятовна, тиббиёт фанлари доктори.
Етакчи ташкилот: Самарканд давлат тиббиёт университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади болаларда бронхиал астманинг атипик қўзғатувчилар (Mycoplasma pneumoniae, Chlamydophila pneumoniae) таъсирида клиник-иммунологик ва функционал кечиш хусусиятларини аниқлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор болаларда бронхиал астманинг атипик қўзғатувчилар (Mycoplasma pneumoniae ва Chlamydophila pneumoniae) билан боғлиқ кечишида клиник белгиларнинг оғирлашиши, ташқи нафас олиш функцияси кўрсаткичларининг ишончли пасайиши, хуружлар частотасининг ошиши ҳамда НЧЖТ вариабеллигининг 20% дан юқори ортиши ва бронходилатацион жавобнинг пасайиши аниқланган;
атипик инфекция билан ассоциацияланган бронхиал астмали болаларда умумий ва махсус иммуноглобулин Е даражаларининг, шунингдек IL-4, IL-8 ва TNF-α концентрацияларининг ишончли ошиши аниқланиб, ушбу ўзгаришлар аллергик яллиғланишнинг фаоллашиши ҳамда Th2-тип иммун жавобининг устунлиги илмий жиҳатдан асосланган;
атипик қўзғатувчилар билан ассоциацияланган бронхиал астмада ичак микробиотаси таркибида Bifidobacterium ва Lactobacillus миқдорининг камайиши, шартли патоген микроорганизмлар колонизациясининг ортиши ҳамда қон зардобида магний ва руҳ миқдорининг ишончли пасайиши аниқланиб, ушбу ўзгаришларнинг иммун дисбаланс, яллиғланиш фаоллиги ва касаллик назоратининг ёмонлашиши билан патогенетик боғлиқлиги исботланган;
илк бор клиник, иммунологик, функционал ва микробиологик кўрсаткичларни комплекс баҳолаш асосида бронхиал астманинг атипик қўзғатувчилар билан боғлиқ кечишини эрта прогноз қилишга қаратилган диагностик ёндашув ҳамда комплекс дифференциаллашган даволаш алгоритми ишлаб чиқилиб, унинг индивидуал терапия самарадорлигини ошириши ва хуружлар сонини камайтириши асосланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Болаларда бронхиал астманинг атипик қўзғатувчилар таъсирида клиник-иммунологик ва функционал кечиши хусусиятларини аниқлаш бўйича олинган илмий натижалари асосида:
биринчи илмий янгилиги: илк бор болаларда бронхиал астманинг атипик қўзғатувчилар (Mycoplasma pneumoniae ва Chlamydophila pneumoniae) билан боғлиқ кечишида клиник белгиларнинг оғирлашиши, ташқи нафас олиш функцияси кўрсаткичларининг ишончли пасайиши, хуружлар частотасининг ошиши ҳамда НЧЖТ вариабеллигининг 20% дан юқори ортиши ва бронходилатацион жавобнинг пасайиши аниқланганлиги бўйича «Атипик қўзғатувчилар таъсирида келиб чиққан болалардаги бронхиал астма касаллигини олиб боришни ва даволашни такомиллаштириш усуллари» услубий тавсиянома ишлаб чиқилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги илмий фаолиятини мувофиқлаштирувчи бўлимнинг 2025 йил 26 майдаги 05-25/607-т сонли хулосаси билан тасдиқланган). Мазкур таклифлар Бухоро вилояти болалар кўп тармоқли тиббиёт маркази бўйича 9.06.2025 йилдаги 51-сонли, Республика ихтисослаштирилган педиатрия илмий-амалий тиббиёт маркази бўйича 13.06.2025 йилдаги 71-сонли буйруқлари билан амалиётларига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги хузуридаги илмий техник кенгашининг 2026 йил 28 март №05/33 сонли хулосаси); ижтимоий самарадорлиги: илмий натижаларни клиник амалиётга жорий этилиши атипик қўзғатувчиларни болалардаги бронхиал астмага таъсири, даволаш тактикасини оптималлаштириш, ногиронлик даражасини пасайтириш, асоратлар холатини камайтириш ва хаёт сифатини яхшилашга имкон яратади; иқтисодий самарадорлиги: илмий натижаларнинг Бухоро вилояти болалар кўп тармоқли тиббиёт маркази ҳамда Республика ихтисослаштирилган педиатрия илмий-амалий тиббиёт маркази амалий фаолиятларига жорий этилиши атипик қўзғатувчилар таъсирида бронхиал астма билан касалланган болаларда таклиф этилган усулларни қўллаш майда бронхлар функционал ҳолати ўзгаришларини ўз вақтида аниқлаш ва даволаш усулларини оптималлаштириш орқали хар бир болага нисбатан сарфланган маблағнинг 27,3%ни тежашга имкон яратади; хулоса: атипик қўзғатувчилар билан ассоциацияланган бронхиал астмали болаларда клиник симптомларнинг оғирлашиши, ташқи нафас функцияси кўрсаткичларининг ишончли пасайиши, хуружлар частотасининг ортиши, НЧЖТ вариабеллигининг 20% дан юқори бўлиши ҳамда бронходилатацион жавобнинг сусайиши бронхиал гиперреактивлик кучайишининг клиник-функционал мезонлари сифатида асосланган;
иккинчи илмий янгилиги: атипик инфекция билан ассоциацияланган бронхиал астмали болаларда умумий ва махсус иммуноглобулин Е даражаларининг, шунингдек IL-4, IL-8 ва TNF-α концентрацияларининг ишончли ошиши аниқланиб, ушбу ўзгаришлар аллергик яллиғланишнинг фаоллашиши ҳамда Th2-тип иммун жавобининг устунлиги илмий жиҳатдан асосланганлиги бўйича «Атипик қўзғатувчилар таъсирида келиб чиққан болалардаги бронхиал астма касаллигини олиб боришни ва даволашни такомиллаштириш усуллари» услубий тавсиянома ишлаб чиқилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги илмий фаолиятини мувофиқлаштирувчи бўлимнинг 2025 йил 26 майдаги 05-25/607-т сонли хулосаси билан тасдиқланган). Мазкур таклифлар Бухоро вилояти болалар кўп тармоқли тиббиёт маркази бўйича 9.06.2025 йилдаги 51-сонли, Республика ихтисослаштирилган педиатрия илмий-амалий тиббиёт маркази бўйича 13.06.2025 йилдаги 71-сонли буйруқлари билан амалиётларига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги хузуридаги илмий техник кенгашининг 2026 йил 28 март №05/33 сонли хулосаси); ижтимоий самарадорлиги: илмий натижаларни клиник амалиётга жорий этилиши атипик қўзғатувчиларни болалардаги бронхиал астмага таъсири, даволаш тактикасини оптималлаштириш, ногиронлик даражасини пасайтириш, асоратлар холатини камайтириш ва хаёт сифатини яхшилашга имкон яратади; иқтисодий самарадорлиги: илмий натижаларнинг Бухоро вилояти болалар кўп тармоқли тиббиёт маркази ҳамда Республика ихтисослаштирилган педиатрия илмий-амалий тиббиёт маркази амалий фаолиятларига жорий этилиши атипик қўзғатувчилар таъсирида бронхиал астма билан касалланган болаларда таклиф этилган усулларни қўллаш майда бронхлар функционал ҳолати ўзгаришларини ўз вақтида аниқлаш ва даволаш усулларини оптималлаштириш орқали хар бир болага нисбатан сарфланган маблағнинг 27,3%ни тежашга имкон яратади; хулоса Атипик инфекция билан ассоциацияланган бронхиал астмали болаларда умумий ва махсус IgE, IL-4, IL-8 ва TNF-α миқдорларининг ишонарли ортиши фонида аллергик яллиғланишнинг фаоллашиши, цитокинлар мувозанатининг бузилиши ҳамда Th2-тип иммун жавобининг устунлиги шаклланиши асосланган;
учинчи илмий янгилиги: атипик қўзғатувчилар билан ассоциацияланган бронхиал астмада ичак микробиотаси таркибида Bifidobacterium ва Lactobacillus миқдорининг камайиши, шартли патоген микроорганизмлар колонизациясининг ортиши ҳамда қон зардобида магний ва руҳ миқдорининг ишончли пасайиши аниқланиб, ушбу ўзгаришларнинг иммун дисбаланс, яллиғланиш фаоллиги ва касаллик назоратининг ёмонлашиши билан патогенетик боғлиқлиги исботланганлиги бўйича «Атипик қўзғатувчилар таъсирида келиб чиққан болалардаги бронхиал астма касаллигини олиб боришни ва даволашни такомиллаштириш усуллари» услубий тавсиянома ишлаб чиқилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги илмий фаолиятини мувофиқлаштирувчи бўлимнинг 2025 йил 26 майдаги 05-25/607-т сонли хулосаси билан тасдиқланган). Мазкур таклифлар Бухоро вилояти болалар кўп тармоқли тиббиёт маркази бўйича 9.06.2025 йилдаги 51-сонли, Республика ихтисослаштирилган педиатрия илмий-амалий тиббиёт маркази бўйича 13.06.2025 йилдаги 71-сонли буйруқлари билан амалиётларига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги хузуридаги илмий техник кенгашининг 2026 йил 28 март №05/33 сонли хулосаси); ижтимоий самарадорлиги: илмий натижаларни клиник амалиётга жорий этилиши атипик қўзғатувчиларни болалардаги бронхиал астмага таъсири, даволаш тактикасини оптималлаштириш, ногиронлик даражасини пасайтириш, асоратлар холатини камайтириш ва хаёт сифатини яхшилашга имкон яратади; иқтисодий самарадорлиги: илмий натижаларнинг Бухоро вилояти болалар кўп тармоқли тиббиёт маркази ҳамда Республика ихтисослаштирилган педиатрия илмий-амалий тиббиёт маркази амалий фаолиятларига жорий этилиши атипик қўзғатувчилар таъсирида бронхиал астма билан касалланган болаларда таклиф этилган усулларни қўллаш майда бронхлар функционал ҳолати ўзгаришларини ўз вақтида аниқлаш ва даволаш усулларини оптималлаштириш орқали хар бир болага нисбатан сарфланган маблағнинг 27,3%ни тежашга имкон яратади; хулоса атипик инфекция билан ассоциацияланган бронхиал астмали болаларда ичак микробиотаси таркибида фойдали бактериялар (Bifidobacterium ва Lactobacillus) миқдорининг камайиши ҳамда шартли патоген микрофлоранинг ортиши иммунологик дисбаланснинг чуқурлашишига, қон зардобида магний ва руҳ миқдорининг камайиши эса яллиғланиш фаоллигининг кучайиши ва бронхиал астма назоратининг пасайишига олиб келиши асосланган;
тўртинчи илмий янгилиги: илк бор иммунологик, функционал ва микробиологик кўрсаткичларни комплекс баҳолаш асосида бронхиал астманинг атипик қўзғатувчилар билан боғлиқ кечишини эрта прогноз қилишга қаратилган диагностик ёндашув ҳамда комплекс дифференциаллашган даволаш алгоритми ишлаб чиқилиб, унинг индивидуал терапия самарадорлигини ошириши ва хуружлар сонини камайтириши асосланганлиги бўйича «Атипик қўзғатувчилар таъсирида келиб чиққан болалардаги бронхиал астма касаллигини олиб боришни ва даволашни такомиллаштириш усуллари» услубий тавсиянома ишлаб чиқилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги илмий фаолиятини мувофиқлаштирувчи бўлимнинг 2025 йил 26 майдаги 05-25/607-т сонли хулосаси билан тасдиқланган). Мазкур таклифлар Бухоро вилояти болалар кўп тармоқли тиббиёт маркази бўйича 9.06.2025 йилдаги 51-сонли, Республика ихтисослаштирилган педиатрия илмий-амалий тиббиёт маркази бўйича 13.06.2025 йилдаги 71-сонли буйруқлари билан амалиётларига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги хузуридаги илмий техник кенгашининг 2026 йил 28 март №05/33 сонли хулосаси); ижтимоий самарадорлиги: илмий натижаларни клиник амалиётга жорий этилиши атипик қўзғатувчиларни болалардаги бронхиал астмага таъсири, даволаш тактикасини оптималлаштириш, ногиронлик даражасини пасайтириш, асоратлар холатини камайтириш ва хаёт сифатини яхшилашга имкон яратади; иқтисодий самарадорлиги: илмий натижаларнинг Бухоро вилояти болалар кўп тармоқли тиббиёт маркази ҳамда Республика ихтисослаштирилган педиатрия илмий-амалий тиббиёт маркази амалий фаолиятларига жорий этилиши атипик қўзғатувчилар таъсирида бронхиал астма билан касалланган болаларда таклиф этилган усулларни қўллаш майда бронхлар функционал ҳолати ўзгаришларини ўз вақтида аниқлаш ва даволаш усулларини оптималлаштириш орқали хар бир болага нисбатан сарфланган маблағнинг 27,3%ни тежашга имкон яратади; хулоса: Атипик қўзғатувчилар билан ассоциацияланган бронхиал астмали болаларда иммунологик, функционал ва микробиологик кўрсаткичларни комплекс баҳолаш асосида касаллик кечишини эрта прогнозлаш, дифференциаллашган даволаш алгоритмини қўллаш индивидуал терапия самарадорлигини ошириш, хуружлар сонини камайтириш ва касаллик назоратини яхшилаш имконини берувчи асосланган ва клиник жиҳатдан самарали ёндашув эканлиги исботланган.