Эргашева Шоҳида Абдуқодир қизининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Сcутеллариа cомоса ва Сcутеллариа аденостегиа ўсимликларининг ер устки қисмларидан адаптоген ва гипоксияга қарши субстанциялар олиш технологиясини ишлаб чиқиш”, 02.00.10 - Биоорганик кимё (техника фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2024.2.PhD/Т4577.
Илмий раҳбар: Маматханова Мунирахон Ахматхон қизи, техника фанлари доктори, катта илмий ходим.
Диссертация бажарилган муассаса номи: ЎзР ФА акад. С.Й. Юнусов номидаги Ўсимлик моддалари кимёси институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: ЎзР ФА акад. С.Й. Юнусов номидаги Ўсимлик моддалари кимёси институти, DSc. 05/2025.27.12.К/Т.20.01.М.
Расмий оппонентлар: Абдуразаков Асқар Шералиевич, техника фанлари доктори, профессор; Кариева Екут Саидкаримовна, фармацевтика фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: ЎзР ФА О.С. Содиқов номидаги Биоорганик кимё институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: С. cомоса ва С. аденостегиа ўсимликларининг биологик фаол моддалари асосида адаптоген ва гипоксияга қарши субстанциялар олиш технологиясини ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
биринчи маротаба С. cомоса ва С. аденостегиа ўсимликлари ер устки қисмларини жадал қуритиш ҳамда доривор хомашё тайёрлашнинг мақбул технологик шароитлари ишлаб чиқилган;
С. cомоса ва С. аденостегиа ер устки қисмларидан флавоноид ва полисахаридларни ажратиб олишга таъсир қилувчи асосий технологик омиллар аниқланиб, экстракция жараёнининг оптимал шароитлари асосланган;
С. cомоса ва С. аденостегиа ўсимликларидан олинган экстрактларни ёт моддалардан тозалашнинг самарали усуллари ҳамда мақбул технологик шароитлари ишлаб чиқилган;
С. cомоса ер устки қисмларидан олинган флавоноидлар асосида қайта чўктириш усули ёрдамида адаптоген фаолликка эга янги “Адаптен” субстанциясини олишнинг мақбул технологияси ишлаб чиқилган;
С. аденостегиа ер устки қисмларидан олинган сувли ва 40% этил спирти асосидаги экстрактларни қуритиш жараёнининг мақбул шароитларини аниқлаш асосида қон босимини туширувчи “Кўкапресанг” ва гипоксияга қарши “Кўканормокс” субстанцияларини олишнинг саноат технологиялари ишлаб чиқилган;
“Адаптен” ва “Кўканормокс” субстанцияларида норвогонин -7-О--Д-глюкопиранозидга нисбатан, “Кўкапресанг” субстанциясида эса изоскутелларин -7-О-β-Д-глюкопираназидга нисбатан флавоноидларни юқори самарали суюқлик хроматографияси усулида аниқлаш методлари ишлаб чиқилган ҳамда уларни стандартлаш мезонлари асосланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Тадқиқот обектларидан субстанциялар олиш технологияларини ишлаб чиқиш бўйича олинган илмий натижалар асосида қуйидаги амалий натижалар жорий этилган:
адаптоген таъсирга эга воситани олиш усулига Ўзбекистон Республикаси Интеллектуал мулк марказининг ихтиро патенти олинган (Патент № ИАП 06277.26.08.2020). Мазкур натижалар асосида янги адаптоген фаолликка эга воситани яратиш имконияти асосланган;
ишчи номи “Кўкапресанг” бўлган, қон босимини туширувчи субстанция “С. аденостегиа қуруқ экстракти” биологик фаол қўшимча сифатида расмийлаштирилган ҳамда унинг учун технологик йўриқнома (ТИ 03535440-066:2025) ишлаб чиқилган ва Ўзбекистон Республикаси Санитария-эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги қўмитаси томонидан тасдиқланган. Илмий изланиш натижалари синтетик дори воситаларига нисбатан безарар бўлган, маҳаллий хомашё асосидаги табиий гипотензив воситани амалиётга жорий этиш имконини берган.
