Мардонов Ўктам Мардоновичнинг 
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган тармоғи номи): “Получение, физико-химические свойства, многофункциональное применение неорганических соединений на основе Н,О,С,П - содержащих веществ”, 02.00.01 - Ноорганик кимё, 02.00.04 - Физик кимё (кимё фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2026.2.DSc/К264.
Диссертация бажарилган муассасалар номи: Бухоро давлат университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Ўзбекистон Миллий университети, DSc.03/2025.27.12.К.01.13.М.
Расмий оппонентлар: Кадирова Зухра Чингизовна, кимё фанлари доктори, профессор; Ишанкулов Алишер Фармонович, кимё фанлари доктори, профессор; Бекчанов Давронбек Жумазарович, кимё фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Ўзбекистон Республикаси Фанлар Академияси Умумий ва ноорганик кимё институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик. 
II. Тадқиқотнинг мақсади таркибида Н,О,С,П-тутган моддалар асосидаги ноорганик бирикмалар синтези, уларнинг таркиби,  тузилиши, физик-кимёвий хоссалари тадқиқотлари, қўлланилиш соҳаларини аниқлаш.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
термодинамик ва физик-кимёвий жиҳатдан асосланган усуллар билан В2О5 ни Ҳ2C2О4 таъсирида цирка кислотали муҳитда қайтариб, биринчи марта сув ва органик эритувчиларда эрувчан ВО(ИИ) ацетати синтез қилинди ва қаттиқ ҳолда ажратиб олинди; апротон эритувчиларда синглет фонида 29 чизиқли ноодатий ЭПР спектри қайд этилди;
ЭПР спектрлари экспериментал маълумотлари асосида ҳамда чекланган ядровийлик (н = 1-4) учун ЭПР назариясининг спин-гамилтон математик операто-ридан фойдаланиб, ВО+2 парамагнит ионлари ядровийлиги (н=4), μ2-CОО- асосида тет-рамер таркибли [ВО(Ч3CОО)2Ҳ2О]4 текис-квадрат тузилисли комплекслиги аниқланди;
эрувчан бирикма [ВО(Ч3CОО)2Ҳ2О]4 нинг қутбли ва апротон эритувчилар-даги, Н,О-донор молекулалар (Л) иштирокидаги физик-кимёвий ва спектрал хоссалари тадқиқ этиилиб, тетраядроли парамагнит комплекснинг ВО(ИИ) иони моноядроли бузилган-октаедрик комплексларига трансформацияланиб, CОО- гуруҳи монодентат функсияли, Л лиганд ва эритувчи молекулалари билан трис-солватланиши аниқланди;
ℰн иштирокида, О,Н атомларининг ЭПР спектри ЎНТ константасига аддитив ҳиссалари усули билан ВО(ИИ) ионининг экваториал қуршовида Ч3CОО- нинг бис-Н,Н-хелат бидентат диамин молекулалари билан сиқиб чиқалиши, унинг босқичли ва тўлиқ алмашиниш механизми аниқланди;
ККМ усуллари билан Н,О,С-таркибли органик лигандлар молекулалари атомлари-даги электрон ва заряд тақсимотига богʻлиқ ҳолда уларнинг электронодонорлик ва координацион хоссалари таркибга, эритувчи табиатига, металл ионларининг 3д-электрон конфигурациясига богʻлиқ эканлиги аниқланди;
аминокислоталар ҳамда Н,О,С-тутган лигандлар билан ВО2+, Мн2+, Cу2+, Зн2+ ионларининг 54 та янги бис- ва ТЛК лари, шунингдек мочевина ва биуретнинг 12 та нитрат, метафосфатли молекуляр комплекслари олилиниб; уларнинг таркиби ва тузилиши замонавий ФКТУ билан аниқланди, комплекслар ва лигандларнинг физик-кимёвий, магнит, биологик хоссалари тадқиқ этилди;
РТТ усули билан МКБ нинг сувли эритмаларидан инкогуруент, инвариант ҳолда ажратиб олинган 2 та кристалл [(Ҳ2Н)2CО∙ҲНО3], [Биу•Ҳ2О] нинг ҳамда ТЛК [Зн(Л5)2(Бр)2] нинг кристалл тузилишлари аниқланди. Охиргисида полидентат (3Н,С) лиганд Л5(Атд) нинг Н-монодентат функсияси исботланиб, [Зн(Н)2,(Бр)2] таркибли, бузилган тетраедрик тузилишга эга комплекс ҳосил бўлгани аниқланди; 
ЭПР усули билан Глн- ҳамда Н,О,С-таркибли лигандлар (Л1-5) билан ҳосил бўлган парамагнит ионларнинг турли эритма ва қаттиқ ҳолатдаги бис- ва ТЛК бирикмаларини тадқиқ этиб, ВО+2, Мн+2 ларининг моноядроли, Cу+2- биядроли ТЛК ҳосил қилиши исботланди, бунда гетеролигандлар Л1-5 юқори таъсир майдони туфайли комплексларнинг геометрияси ва магнит хоссаларини белгилаб; уларни ТЛК таркибида ўзгартириш билан турли ноорганик магнитокимёвий материаллар олиш имкониятлари аниқланди;
КХМ ва ЭПР усуллари тадқиқотлар натижаларига кўра, ВО(ИИ) ацетати ГлнҲ билан Н,О-координацияланган хелат тузилишли [ВО(ГлнҲ)2](Ч3CОО)2 комплекси ҳосил қилиши, ташқи сферадаги ацетат-ионининг СН2 механизми бўйича Д-ГлнҲ ни Л-ГлнҲ га оптик изомерланиш реакцияларини катализлаши, бу ўсма ўсишини 36-45% гача сустлашиши (тормозланиши)га олиб келиши, сулфат ацидолигандли комплекс [ВО(ГлнҲ)2]СО4 да бу 2-5% ни ташкил этгани; экспериментал аниқланди;
эритмаларда ва қаттиқ ҳолатда [ВО(Глн-)2(Л1-5)хЕтОҲ] (Л=Ур,Биу,Тур,Цк, Атд, х=1-3) таркибли ТЛК ҳосил бўлиши, ЭПР усули билан эритма ва қаттиқ ҳолатда ВО+2 ионининг силгиган-октаедрик қуршовида мувозанатли динамик-статик Ян-Теллер эффекти туфайли магнит анизотропияси (300 К) намоён бўлиши, Л1-5 лар кучли майдони таъсири қаторида Ур < Тур < Атд < Цк < Биу кучайиб бориши ва бу комплексларнинг тузилиши ва магнетокимёвий хоссаларини белгилаши аниқланди;
ККМ натижаларибилан асосланган, мочевина ва биуретнинг нитрат ва метафос-фатли (мол. нисб. 1:1÷1:3) 12 та қаттиқ МКБ олиниб, 0,5-2,0% ли сувли эритмалари селлюлоза материалларини (СМ) ёнғиндан ҳимояловчи антипирен хосса (73-98%), тузли техник сув муҳитида ускуналардаги қуйқаларни тозалашда 26,4-67,6% антискалант хоссага эга эканлиги аниқланди. Улар асосида технологик ускуналардаги қюйқалардан ноорганик пигментлар олиш усуллари ишлаб чиқилди; 
мочевина ва биурет метафосфатларининг турли консентрациядаги эритмалари (мол нисбати 1:1÷1:3) Ст-3 пўлатининг (Газли ГҚЗ ускуналари, пҲ=2,7–7,1) сувли ва тузли фон муҳитида коррозияга қарши фаоллиги (74-88%) тадқиқ этилиб; ингибиторларнинг металл сиртига адсорбсияланиши Ленгмюр изотермаси билан қониқарли ифодаланисиҳи, ΔГ°адс(-15,2-20,5 кЖ/мол) қийматлари физикавий улуши юқори аралаш физик-кимёвий механизмга мослиги аниқланди, металлар коррозия жараёнларини тадқиқ этишда биринчи марта ЭПР спектрометрия усули қўлланилди; 
“НО2-Ҳ2О”, “CаCО3-НГ-Ҳ2О”, “Cа3(ПО4)2-НГ-Ҳ2О”, “ПСФ-ЧНГ-Ҳ2О/ АҚЕ” гетероген тизимларида НГ ютилиши физик-кимёвий ва термодинамик тадқиқ этилиб, уларда пҲ=1,5-2,0ли, ноорганик моддалар ва минерал хомашёни қайта ишлашга яроқли кислотали эритмалар ҳосил бўлиши аниқланди. Бундай тизимлардан фойдаланилиб:Н,П,Cа-консентрати, Cа(НО2)(НО3)∙4Ҳ2О, (Г2) гуруҳга мансуб антипиренлар ва ўт ўчирувчи кукунлар олинди; ишлаб чиқилган иқтисодий-экологик самарадор, патентланган усуллар билан НГ чиқиндиларини атроф-муҳитга чиқишини 98,5% га (РЕМ 0,02%) камайтиришга эришилди. 
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. «Н,О,С,П-тутган моддалар асосида ноорганик бирикмалар олиниши, физик-кимёвий хоссалари ва кўп функционал қўлланилиши» мавзусидаги диссертация ишининг натижалари илмий ва ишлаб чиқариш амалиётига қуйидагича жорий этилган:
[Зн(Л5)2(Бр)2], [(Ҳ2Н)2CО•ҲНО3] ва [Биу•Ҳ2О] таркибли кристалларнинг РСА натижалари Кембриж кристаллографик маълумотлар базаси - Тҳе Cамбридге Cрйсталлогра-пҳиc Дата Cентре (CCДC) га киритилган бўлиб, уларга CCДC 2089098, CCДC 2511988 ва CCДC 2512468 депозит рақамлари берилган. Олинган кристаллографик маълумотлар ўхшаш бирикмаларни синтез қилиш ва идентификациялашда, шунингдек уларнинг таркиби, тузилиши ва хоссаларини тадқиқ этишда қўлланилади;
фосфоритларни кислотали реагентлар билан қайта ишлаб, селлюлоза материаллари (картон, пахта газламалари ва ёгʻоч) учун Н,О,П-таркибли ноорганик антипиренлар олиш технологияси ишлаб чиқилди. Технология «Электрокимёзавод» АЖ да жорий этилган («Электрокимёзавод» АЖнинг 2026 йил 12 майдаги 28-сон маълумотно-маси). Натижада селлюлоза асосидаги материалларнинг ёнувчанлигини 78–92% га камайтиришга эришилди. Иккинчи маҳсулот сифатида калсий нитрит-нитрати олинди, қаттиқ қолдиқ фосфорорганик композицион материалларнинг ёнғин бардошлигини оширувчи компонент сифатида қўлланилди. Технологияни жорий этишдан иқтисодий самарадорлик йилига 2 142 430 000 сўмни ташкил этди;
биурет метафосфатлари асосида синтез қилинган янги БММФ, БДМФ ва БТМФ коррозия ингибиторлари “Ўзбекнефтегаз” АЖ Газли НГҚБ амалий фаолиятига жорий этилган (“Ўзбекнефтегаз” АЖ Газли НГҚБнинг 2026 йил 22 апрелдаги 01/1-24-477-сон маълумотномаси). Аниқланишича, БММФ ингибитори 0,5-2,0% консентрацияда Ст-3 маркали пўлатни коррозиядан 80,5–82,8% даражада ҳимоя қилади. Кўрсатилган ингибиторлар технологик қувурлар, металл конструксиялар ва айланма сув таъминоти тизимларини коррозиядан ҳимоя қилиш учун тавсия этилди;
мочевина нитратларини (ММН, МДН ва МТН) қўллаш бўйича тадқиқот натижалари “Ўзбекнефтегаз” АЖ Газли НГҚБ га жорий этилган (“Ўзбекнефтегаз” АЖ Газли НГҚБнинг 2026 йил 22 апрелдаги 01/1-24-476-сон маълумотномаси). Ишлаб чиқилган реагентларнинг технологик ускуналардаги чўкиндилар ва коррозия маҳсулотларини эритишдаги, шунингдек темир таркибли ноорганик пигментлар олишдаги самарадорлиги тасдиқланди. Лаборатория синовларида синергетик (сулфосалицил кислота) ва мочевина нитрати эритмалари таъсирида қуйқаларнинг эрувчанлиги 26,4-67,6% ни ташкил этди. Олинган темир асосидаги пигментлар қурилишда бўёқ сифатида ишлатилиб, фойдаланишга тавсия этилди;
биологик фаол Н,О,П-таркибли бирикмалар Россия Федерациясининг 2024 йил 16 сентябрдаги «Уй ва қишлоқ хўжалиги ҳайвонларининг яраларини даволаш учун антимикроб кукун ва уни олиш усули» номли 2826747-сон патенти билан ҳимояланган, шунингдек Қозон федерал университетининг «ПРИОРИТЕТ–2030» стратегик академик етакчилик дастури доирасидаги 0635/02.22.30018.930-сон лойиҳаси илмий-тадқиқот фаолиятига жорий этилган (2026 йил 4 июндаги 01-03/355-сон маълумотнома). Натижада олинган бирикмалар уй ва қишлоқ хўжалиги ҳайвонларининг яраларини даволаш учун янги антимикроб воситалар яратишда қўлланилди.

Yangiliklarga obuna bo‘lish