Ражабова Шахноза Рустам қизининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I.Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даражалар бериладиган фан тармоғи номи): «Ау/Cо3О4 нанозаррачалари билан модификацияланган электродлар ёрдамида парасетамолни аниқлаш учун волтамперометрик услублар ишлаб чиқиш», 02.00.02 – Аналитик кимё (кимё фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2026.2.PhD/К1187.
Илмий раҳбар: Қутлимуротова Нигора Хакимовна, кимё фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Ўзбекистон Миллий университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Ўзбекистон Миллий университети, DSc.03/2025.27.12.К.01.13.М.
Расмий оппонентлар: Рўзимуродов Олим Норбекович, кимё фанлари доктори, профессор; Султонов Марат Мирзаевич, кимё фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Тошкент кимё технология институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II.Тадқиқотнинг мақсади: Олтин ва олтин кобалт (ИИ,ИИИ) нанозаррачалари билан модификацияланган шишасимон углерод электродлари ёрдамида парасетамолни аниқлашнинг волтамперометрик услубларини ишлаб чиқишдан иборат.
III.Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор арча экстракти асосида олтин, кобалт (ИИ,ИИИ) оксид ва олтин кобалт (ИИ,ИИИ) оксид нанозаррачалари синтез қилинди. УВ-Вис спектрофотометриясида олтин нанозаррачалари 530 нм, кобалт (ИИ,ИИИ) оксид нанозаррачалари 390 нм ва олтин кобалт (ИИ,ИИИ) оксид нанозаррачалари эса 420 нмда мос ютилиш спектрлари кузатилди, бу эса нанозаррачаларнинг ҳосил бўлганлигини тасдиқлади;
синтез қилинган нанозаррачаларнинг ўлчами 20–60 нм шарсимон шаклли эканлиги ТЕМ ва СЕМ таҳлилларида аниқланди. ДЛС анализида ўртача гидродинамик диаметри 95, 96 ва 98 нм эканлиги ҳамда нанозаррачаларнинг кристал тузилиши Дебе-Счеррер ва Уилямсон-Ҳалл тенгламаси асосида ўртача кристалит ўлчами 55,91 нм эканлиги, кристаллик даражаси эса ~76% га тенглиги ХРД таҳлили орқали исботланаган;
Ау ва Ау/Cо3О4 нанозаррачалари билан модификация қилинган шишасимон углерод электродларининг қаршиликлари камайганлиги ва электроактив сирт майдони АуНПс/ПВП/ГCЕ учун 0.110 см2, Ау/Cо3О4НПс/ПВП/ГCЕ учун эса 0.176 см2 га тенглиги ва стандарт шишасимон углерод электродига нисбатан фаол юза 3.5 ҳамда 5.6 марта катталашганлиги Рандлес-Шевчик тенгламаси ёрдамида аниқланди;
ишлаб чиқилган циклик волтамперометрик усулда модификацияланган АуНПс/ПВП/ГCЕ нинг оптимал параметрлари: парасетамол учун чизиқли консентрация диапазони 0.05–0.31 µМ, қуйи аниқлаш чегараси (ЛОД) 0.024 μМ, миқдорий аниқлаш чегараси (ЛОҚ) 0.080 μМ га аниқланган. Парасетамолни диффузия коеффицеинти 3.97*10-5 см2/с га тенг эканлиги тасдиқланди;
ишлаб чиқилган дифференциал пулс волтамперометрик усулда Ау/Cо3О4НПс/ПВП/ГCЕ ёрдамида парасетамолни аниқлаш метрологик параметрлари: чизиқли аниқлаш диапазони 0.04-0.32 μМ у, қуйи аниқлаш чегараси (ЛОД) 0.012 μМ, миқдорий аниқлаш чегараси (ЛОҚ) 0.04 μМ га тенглиги аниқланган. Парасетамол консентрацияси билан аналитик сигнал ўртасидаги корреляция коеффициенти Р2=0,9832 га тенглиги, ишлаб чиқилган усул юқори аниқликка эга эканлигини тасдиқлаган;
ишлаб чиқилган парасетамолни аниқлашнинг циклик волтамперометрик усулининг натижалари юқори самарали суюқлик хроматографияси (ЙССХ) усули натижалари билан солиштирилган ҳамда Студент ва Фишер мезонлари математик қайта таҳлил қилиниб, ҳисобланган тҳис қиймат парасетамол учун мос равишда 2,750 ни ташкил этиб, критик қийматдан тжад=2,776 кичиклиги, усулларда систематик хатоликлар мавжуд эмаслигини исботлаган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Ау/Cо3О4 нанозаррачалари билан модификация қилинган электродлар ёрдамида парасетамолни волтамперометрик аниқлаш услубларини ишлаб чиқиш бўйича олиб борилган тадқиқот натижалари асосида:
Парасетамолни АуНПс/ПВП/ГCЕ ҳамда Ау/Cо3О4НПс/ПВП/ГCЕ электродлари ёрдамида дифференциал импулс волтамперометрик аниқлаш усули “Самарқанд-Энгланд Эcо-Медиcал” МЧЖ ҚК корхонаси лабораториясида амалиётига жорий этилган. (“Самарқанд-Энгланд Эcо-Медиcал” МЧЖ ҚК нинг 2026 йил 8-апрел №01/2-154-сон маʼлумотномаси асосида). Натижада парасетамолни фармасевтик препаратлар таркибидан микромиқдоргача миқдори аниқланган.
Парасетамолни АуНПс/ПВП/ГCЕ ҳамда Ау/Cо3О4НПс/ПВП/ГCЕ электродлари ёрдамида аниқлашнинг волтамперометрик усуллари “Навоий Электрокимё заводи” АЖ марказий илмий тадқиқот лабораториясида синовдан ўтказилган ва амалиётга жорий этилган ( “Навоий Электрокимё заводи” АЖ нинг 2025 йил 15-сентябр №01-01-11/2198 сонли маʼлумотномаси). Натижда технологик сувлар таркибида парасетамолни аниқлашнинг танлаб таъсир этувчанлиги, тезкорлиги ва соддалиги, паст консентрацияларда ҳам корреляция коеффициенти 1 га яқин бўлган ишончли натижалар олинган.