Дехқонов Авазбек Толибжон ўғлининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи): “Силикат шишада метал оксидлари диффузияси”, 01.04.07 – Конденсирланган ҳолат физикаси (физика-математика фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: № В2024.2.PhD/FM1106
Илмий раҳбар: Абдурахманов Гулмурза, физика-математика фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Ядро физикаси институти, DSc.05/2025.27.12.FM/Т.13.01.
Расмий оппонентлар: Юлдашев Шавкат Узгенович, физика-математика фанлари доктори, профессор. Джуманов Сафарали, физика-математика фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Ислом Каримов номидаги Тошкент давлат техника университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқот ишининг мақсади легирланган қўрғошин силикат шишаларда рутений атомлари диффузиясининг электр ўтказувчанлик ҳамда термоЕЮК коеффициентига таъсир қилиш қонуниятларини аниқлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгиликлари:
қўрғошин силикат шишада РуО2 диффузияси натижасида ҳосил бўлган диффузия ҳудудида рутений (Ру) атомларининг тақсимланиши билан шу ҳудудда электр ўтказувчанлиги ва термоЕЮК коеффициентининг тақсимланиши ўзаро мос эканлиги аниқланган;
қўрғошин силикат шишада РуО2 диффузияси чизиқли жараён эканлиги, яъни диффузия коеффициенти лигатура атомлари консентрациясига боғлиқ эмаслиги аниқланган;
силикат шишада нанокристаллар ҳосил қиладиган потенсиал ўралар чуқурлиги (0,26–0,87 эВ) баҳоланган ҳамда заряд ташувчилари бўлган ковакларнинг фақат бир қисми ушбу потенсиал ўраларда локализацияланиши ва бунинг натижасида Мотт бўйича сакрашли ўтказувчанлик механизми амалга ошиши аниқланган;
рутений атомлари диффузияси натижасида силикат шишада ҳосил бўладиган киритма зонасида энергетик ҳолатлар зичлиги тақсимланиши аниқланган;
873 К ҳароратда қўрғошин-силикат шишада рутений атомларининг диффузия коеффициенти 6,2·10⁻¹² м²·с⁻¹ ни ташкил этиши, 5 соат давомида уларнинг диффузия узунлиги 335 мкм га етиши аниқланган, бу эса қалин қатламли резисторлардаги РуО2 заррачалари орасидаги ўртача масофадан деярли 100 марта катта эканлигини кўрсатади.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши: Силикат шишада металл оксидлари диффузиясини ўрганишда олинган натижалар:
РуО2 нинг қўрғошин-силикат шишада диффузияси чизиқли экани (диффузия коеффициенти диффузияланувчи киритма консентрациясига боғлиқ эмаслиги);
диффузия қатламида рутений атомлари консентрациясининг тақсимланиши электр ўтказувчанлиги ва термоЕЮК коеффициентининг фазовий тақсимланишига мос эканлиги;
рутений атомлари диффузияси натижасида ўтказувчан фаза ҳосил бўлиши;
қўрғошин-силикат шишада силикат нанокристалларига хос потенсиал ўралар чуқурлигининг баҳоланиши;
шиҳсанинг валент зонаси яқинида киритма энергетик зонасининг пайдо бўлиши;
қўрғошин-силикат шишада рутений атомларининг диффузия коеффициенти ва хос диффузия масофасининг аниқлангани Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий университети ҳузуридаги Нанотехнологияларни ривожлантириш марказида АЛ-5921078787-сонли “Юқори сиғимли қаттиқ жисмли аккумуляторлар учун микро-кремнийли анод тузилмасини лойиҳалаш” Ўзбекистон-Хитой қўшма лойиҳасида (2023-2024) доирасида анод материалида атомлар диффузиясини ўрганиш ва аккумулятор хоссаларига таъсир қилувчи омилларни аниқлашда қўлланилган. Илмий натижаларнинг қўлланиши анодларнинг деградацияси (айниши) сабабларини аниқлаш ва уни камайтириш чораларини белгилаш имконини берган.