Алламбергенова Фарида Рамбергеновнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даражалар бериладиган фан тармоғи номи): «Ванадий(V) ва хром(VI) ионларини углерод нуқталар ёрдамида аниқлашнинг люминессент услубларини ишлаб чиқиш», 02.00.02 – Аналитик кимё (кимё фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2026.1.PhD/К1113.
Илмий раҳбар: Сманова Зулайҳо Асаналиевна, кимё фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Ўзбекистон Миллий университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Ўзбекистон Миллий университети, DSc.03/2025.27.12.К.01.13.М.
Расмий оппонентлар: Абдурахманов Эргашбой, кимё фанлари доктори, профессор; Султонов Марат Мирзаевич, кимё фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Тошкент кимё технология институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.  
II. Тадқиқотнинг мақсади: ванадий (V) ва хром (VI) ионларини углерод нуқталари ёрдамида аниқлашнинг люминессент услубларини ишлаб чиқишдан иборат.
II. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор хитозан ва меламин асосида шарсимон шаклдаги углерод нуқталари синтез қилиниб, ўртача диаметр 30,2 (ТЕМ), ўртача гидродинамик диаметри 35,08 нм, нано заррачанинг 1 мл эритмада тарқалиш консентрацияси (НТА) эса   эканлиги, ДЛС таҳлили бўйича заррачаларнинг эритмадаги гидродинамик диаметрини 99 га тенглиги аниқланди. Углерод нуқтанинг полидисперслик индекси (ПДИ) 0,05 га тенглиги аниқланиб, юқори даражада монодисперс тизим шаклланганлиги, графитга ўхшаш кристалл ҳудудлар билан бирга аморф углерод фазаси мавжудлиги исботланган;
синтез қилинган углерод нуқталарининг нур ютиш тўлқин узунлиги (Эх) 338 нм, эмиссия тўлқин узунлиги (Эм) 412 нм, массавий сўниш коеффициенти 115,2 Л∙г⁻¹∙cм⁻¹ га тенглиги аниқланган. Углерод нуқтанинг ванадий(В) иони билан комплекс ҳосил қилишида Эх=346 нм ва Эм=423 нм га силжиши кузатилиб, комплекс ҳосил бўлиши асосида люминессенсия сўниши қайд этилган;
углерод нуқталарининг В(В) иони (pH 6,22) билан комплекс ҳосил қилиш жараёни Стерн–Волмер тенгламаси асосида таҳлил қилиниб, Штерн–Волмер константаси  , комплекс барқарорлик константаси Кф=6.51 га тенглиги ҳисобланган. Корреляция коеффициенти Р2=0,9986 эканлиги, люминессенсия сигнали билан В(В) ионлари консентрацияси ўртасида юқори чизиқли боғлиқлик мавжудлиги тасдиқланган;
углерод нуқталарининг Cр(ВИ) иони билан таъсирида pH=6,22 да флуорессенсия интенсивлиги пасайган, бироқ спектрал силжиш кузатилмаган. Нур сўниш ҳодисаси динамик механизм асосида амалга ошиши исботланиб, Стерн–Волмер константасининг қиймати М-1 га, спектрал қопланиш даражаси 78,4 % га тенглиги аниқланган. Cр(ВИ) иони консентрацияси билан флуорессенсия интенсивлиги ўртасидаги корреляция коеффициенти Р2=0,99985 га тенглиги, ишлаб чиқилган усул юқори аниқликка эга эканлигини тасдиқлаган;
ишлаб чиқилган люминессент усулининг метрологик параметрлари: ванадий(В) иони учун чизиқли аниқлаш диапазони 0,1–2,1 µМ, қуйи аниқлаш чегараси (ЛОД) 5,9×10-2 μМ, миқдорий аниқлаш чегараси (ЛОҚ) 1,98×10-1 μМ га тенглиги; хром(ВИ) иони учун эса чизиқли диапазон 0,05–0,65 µМ, ЛОД 9,7×10-2 μМ, ЛОҚ 3,24×10-1 μМ га тенглиги аниқланган. Нисбий стандарт оғиш (РСД) 0,054 % ни ташкил этиб, усулнинг юқори такрорланувчанлиги тасдиқланган;
ишлаб чиқилган ванадий (В) ва хром (ВИ) ионларини аниқлашнинг люминессент усулининг натижалари атом-абсорбсион спектроскопия (ААС) ва ИСП-АЕС усуллари натижалари билан солиштирилган ҳамда Студент ва Фишер мезонлари математик қайта таҳлил қилиниб, ҳисобланган тҳис қийматлар В(V) ва Cр(VI) ионлари учун 2,75 ни ташкил этиб, критик қийматдан тжад=2,776 кичиклиги, усулларда систематик хатоликлар мавжуд эмаслигини исботлаган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Ванадий (V) ва хром (VI) ионларини углерод нуқталари ёрдамида люминессент аниқлаш усулларини ишлаб чиқиш бўйича олиб борилган тадқиқот натижалари асосида:
ванадий (В) ва хром (ВИ) ионларининг углерод нуқталар ёрдамида люминессент аниқлаш усули Қорақалпоғистон Республикаси Мўйноқ тумани Судоче кўли ҳамда Бўзатов тумани Қутан кўли ҳудудларидан олинган технологик сув наъмуналарида синовдан ўтказилди ва амалиётга жорий этилган. (“Қорақалпоғистон Республикаси экология ва иқлим ўзгариши қўмитасининг 2026-йил 1-май 02-01/18-2092-сон маълумотномаси асосида). Натижада ванадий (В) ва хром (ВИ) ионларини технологик сувлар таркибидан микромиқдоргача миқдори аниқланган ва танлаб таъсир этувчанлиги, тезкорлиги ва соддалиги, паст консентрацияларда ҳам корреляция коеффисиент 1 га яқин бўлган ишончли натижалар олинган;
ванадий (В) ва хром (ВИ) ионларининг углерод нуқталар ёрдамида люминессент аниқлаш усули бўйича олинган маълумотлардан хориждаги 3 та импакт фактори юқори илмий журналларда синтез қилинган нанозаррачалар ва уларнинг металл ионлари билан ҳосил қилган бирикмалари таҳлили учун фойдаланилган (Chinese Journal of Analytical Chemistry, 2026, 5, 54, 100710, ИФ=1.3; Applied Science and Engineering Progress, 2026, 19, 7925, IF=5.3; Coordination Chemistry Reviews, 2026, 562, 217966, ИФ=23.5).

 

Yangiliklarga obuna bo‘lish