Рахимов Абдулла Абдимурод ўғлининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Буфер қатламлар сиртида ўлчамлари бошқариладиган Ни нанозаррачалари шаклланиш жараёнлари ва уларнинг углерод нанонайчалари синтезига таъсири”, 01.04.04 – Физик электроника (физика-математика фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2025.3.PhD/FM1367.
Илмий раҳбар: Адилов Мухаммаджон Машарибович, ф.-м.ф. PhD. катта илмий ходим.
Диссертация бажарилган муассаса номи: У.А. Арифов номидаги Ион-плазма ва лазер технологиялари институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Ион-плазма ва лазер технологиялари институти, DSc.05/25.27.12.FM/Т.09.01
Расмий оппонентлар: Рахманов Ғанибой Тоджиевич, физика-математика фанлари доктори, профессор. Шаймарданов Зафар Шапаатович, физика-математика фанлари фалсафа доктори (PhD), катта илмий ходим.
Етакчи ташкилот: Ислом Каримов номидаги Тошкент давлат техника университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II.Тадқиқотнинг мақсади: Буфер қатламлар сиртида ўлчамлари назорат қилинадига Ни нанозаррачалари шаклланиш жараёнларини ўрганиш, оптимал ҳолатларни аниқлаш ва уларнинг углерод нанонайчалари синтезидаги каталитик фаоллигини баҳолашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор қисқа вақт оралиқларида ТиО2 ва СиО2 буфер қатламлари сиртида буғ фазадан Ни ўстирилиши натижасида, сиртда Волмер-Вебер ўсиш механизми асосида уч ўлчовли нанозаррачалар шаклланиши аниқланиб, уларнинг ўлчамини буфер қатлами қалинлиги билан бошқариш мумкинлиги кўрсатилди;
илк бор ТиО2/Си таглик намунасида таглик ҳароратига боғлиқ равишда буғ фазадан Ни шаклланиш жараёнлари ўрганилиб, ҳарорат ортиб бориши билан мос равишда заррачалар бирикиб, йириклашиши аниқланди;
Ни нанозаррачалари шаклланиши буғлатиш вақтига боғлиқ ҳолда ўрганилиб, буғлатиш вақти ортиб бориши билан нанозаррачалар ўлчами ортиб бориши, сиртий зичлиги эса камайиб бориши аниқланди. Қисқа (5с) буғлатиш вақтида ТиО2 ва СиО2 буфер қатламлар сиртида сферик шаклдаги юқори зичликдаги Ни нанозаррачалари шаклланиши аниқланди;
илк бор Ни/СиО2/Си ва Ни/ТиО2/Си намуналари сиртида углерод нанонайчалари синтез қилиниб, реакция ҳароратининг 500 оC қийматида нанонайчалар шаклланмаслиги ва сиртни аморф углерод қоплаши юқори 950 оC синтез ҳароратида эса нанонайчаларда нуқсон ортганлиги ва 700 оC синтез ҳароратида юқори даражада кристалланган кўп деворли углерод нанонайчалари (КДУНН) шаклланганлиги аниқланди.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши:
Кремний сиртида ТиО2 ва СиО2 буфер қатламларини ўстириш ва уларнинг буғ фазадан Ни нанозаррачалари шаклланишига таъсири бўйича олинган илмий натижалар Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Умумий ва ноорганик кимё институтида Ўзбекистон–Туркманистон илмий ҳамкорлиги доирасида 2024–2025-йилларда бажарилган АЛ-7623031231-Р1 - «Циклопентадиенил темир дикарбонил димер асосида углеродли нанонайлар синтез қилиш ва уларнинг физик-кимёвий хусусиятларини ўрганиш» мавзусидаги фундаментал лойиҳани бажаришда амалиётга жорий этилган (ЎзР ФА нинг 2025-йил 24-декабрдаги № 4/1255-3278-сонли маълумотномаси). Илмий натижалардан фойдаланиш, циклопентадиенил темир дикарбонил димер (органометаллик бирикма) асосида нанонайчаларнинг каталитик синтезида таглик сиртида ТиО2 ва СиО2 юпқа буфер қатламларни ўстириш орқали Фе катализатор заррачаларини ядроланиш механизми ва ўлчамини бошқариш асосида юқори сифатли углерод нанонайлари синтез қилиш имконини берган.
Ни/ТиО2/Си ва Ни/СиО2/Си намуналари сиртида буғ фазадан кимёвий ўстириш орқали углерод нанонайчалари синтез қилиш ва реакция ҳароратининг нанонайчалар структураси, сифати ва морфологиясига таъсирини аниқлаш бўйича олинган илмий натижалар “Арматура-Изолятор заводи (АИЗ)” МЧЖ қўшма корхонасида 2023–2025-йилларда бажарилган “Кремниёрганик полимер асосли ИПП-10/1000-8А УҲЛ1 ва ЛК 70/10-3 УХЛ1 юқори кучланиш изоляторлар самарадорлигини ошириш” мавзусидаги амалий лойиҳани бажаришда фойдаланилган (“АИЗ” МЧЖ шаклидаги қўшма корхонасининг 2025-йил 7-октябрдаги № 179-сонли маълумотномаси). Илмий натижалардан фойдаланиш ИПП-10/1000-8А ва ЛК 70/10-3 типдаги кремниёрганик полимер асосли юқори кучланиш изоляторлари тайёрлашда юқори сифатли углерод нанонайчаларини керакли миқдор ва дисперсияда қўллаш изоляторларнинг агрессив муҳит, ташқи таъсирлар ҳамда механик кучланишларга чидамлилигини оширишга имкон берган.
