Холикулов Ўткиржон Арзимуротовичнинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармогʻи номи): “Баъзи биомолекуляр комплексларнинг электро-оптик хусусиятлари ва тебраниш спектрлари”, 01.04.05 – Оптика (физика-математика фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: Б2025.2.DSc/FM302.
Илмий маслаҳатчи: Жумабаев Абдувахид, физика-математика фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Шароф Рашидов номидаги Самарқанд давлат университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Ион-плазма ва лазер технологиялари институти, DSc.05/2025.27.12.FM/Т.09.01.
Расмий оппонентлар:
Махманов Урол Кудратович, физика-математика фанлари доктори, профессор;
Юсупов Жавдат Бақиджанович, физика-математика фанлари доктори, профессор;
Астанов Салих Хусенович, физика-математика фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон миллий университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: баъзи биомолекуляр комплексларнинг ҳосил бўлиш механизми, улардаги молекулалараро таъсирлар ва эритувчи муҳитнинг электро-оптик хусусиятлари ҳамда тебраниш спектрларига таъсирини таҳлил қилишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
биринчи марта формамиднинг асетонитрил ва ДМСО эритмаларидаги димерлари бўлиниши ва эритувчи молекулалари билан комплекслар ҳосил бўлиши натижасида C=О валент ва NH2 деформацион тебранишларига тегишли Раман полосаларининг юқори частоталарга силжиши аниқланган;
илк бор формамиднинг карбамид молекулалари билан ҳосил қилган 1:1, 1:2 ва 2:1 комплексларининг структуравий ва термодинамик жиҳатдан энг барқарор конфигурациялари аниқланган;
парасетамол молекуласининг ночизиқли оптик хусусиятларига карбонил (C=О) ва гидроксил (О–H) гуруҳларининг валент тебранишлари сезиларли таъсир кўрсатиши, шунингдек, унинг электро-оптик параметрлари эритувчи муҳитга кучли боғлиқ эканлиги илмий жиҳатдан асосланган;
анилиннинг чизиқли спиртлар билан комплексларидан фарқли тарзда метанол молекулалари билан ноёб тример комплекси [ANL·(MeOH)2] ҳосил бўлиши аниқланиб, бунда битта метанол молекуласи бензол ҳалқасига перпендикуляр OH гуруҳи орқали яқинлашиши, иккинчи метанол молекуласи эса Me–O(H)⋯HNH–C6H5 типидаги водород боғланишни ҳосил қилиши кўрсатилган;
карбамид ҳосилаларининг сув молекулалари билан ҳосил қилган турли комплексларида молекулалараро водород боғланиш энергиялари, электрон зичлик ва боғланиш узунлиги ўртасидаги функсионал қонуниятлар биринчи марта ўрнатилган;
биринчи марта пиперазин ҳосилаларининг дихроматли бирикмалари синтез қилиниб, уларнинг структуравий, спектрал, биологик ва антибактериал хусусиятлари комплекс тарзда тадқиқ қилинди. Кристалл тузилишида молекулалараро N–H...O va C–H...O водород боғланишлар орқали барқарорлашиш кузатилди ҳамда Хиршфелд сирт таҳлили натижасида О...H/H...О доминант таъсири аниқланган;
органик-ноорганик бирикмаларнинг электрон спектрларидаги ютилиш зоналари азот атомларининг эркин электрон жуфтликлари билан боғлиқ бўлган н→σ* ва дихромат анионига хос бўлган О(2п) → Cр(3д) ўтишларга тегишли эканлиги аниқланган бўлиб, молекуляр докинг натижалари бу бирикмаларнинг Э. cоли, С. Тйпҳимуриум ва Стрептоcоқуе Б бактерияларига қарши потенциал антибактериал фаолликка эга эканини кўрсатилган;
псилосин молекуласининг электро-оптик ва спектрал хусусиятларига турли эритувчилар таъсири ўрганилиб, унинг дипол моменти, биринчи тартибли қутбланувчанлик ва гиперқутбланувчанлик каби ночизиқли оптик параметрлари эритувчи муҳитнинг диелектрик хусусиятига асосан сув > ДМСО > асетонитрил > ТҲФ > газ тартибида камайиши аниқланиб, эритувчи муҳитнинг НЛО хусусиятларни бошқаришдаги роли илмий исботланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Биомолекуляр комплексларнинг электро-оптик хусусиятлари ва тебраниш спектрларини тадқиқ қилиш орқали олинган натижалар асосида:
органик-ноорганик бирикмаларни синтез қилиш, уларнинг структуравий, спектрал ва биологик хусусиятларини тадқиқ этиш бўйича олинган натижалар АЛМ-202310062530 рақамли “Саратон касаллигига қарши дори воситаларини яратиш лабораториясини ташкил этиш” мавзусидаги амалий лойиҳада фойдаланилган (Шароф Рашидов номидаги Самарқанд давлат университетининг 2025-йил 27-ноябрдаги № 10-6252 рақамли маълумотномаси). Ушбу натижалардан фойдаланиш саратон касаллигига қарши самарали дори воситаларини ишлаб чиқиш учун конденсирланган пиримидин ҳосилаларини синтез қилиш, уларнинг структуравий ва спектрал параметрларини таҳлил қилиш, саратон ҳужайраларига қарши танлаб таъсир қилувчи бирикмаларнинг электро-оптик фаоллигини аниқлаш ёрдамида фармакологик самарадорлигини баҳолаш имконини берган;
формамиднинг асетонитрил ва ДМСО эритмаларидаги димерлари бўлиниши ҳамда эритувчи молекулалари билан комплекслар ҳосил қилиши жараёнида C=О валент ва НҲ₂ деформацион тебранишларга тегишли Раман спектрларининг юқори частоталар томон силжиши бўйича олинган илмий натижалар ОТ-Ф2-09 рақамли “Кўп компоненетали оксид кристалларининг спектрал хусусийтларига оптик ва ионлаштирувчи нурланиш таъсири механизмларининг физик асослари” мавзусидаги илмий лойиҳа доирасида фойдаланилган (Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон миллий университетининг 2025-йил 3-декабрдаги № 01/11-29176 рақамли маълумотномаси). Ушбу натижалар молекуляр бирикмалардаги молекулалараро таъсирларнинг барқарорлигини ҳамда тебраниш спектрларига эритувчи муҳит таъсирини баҳолаш имконини берган;
биомолекуляр комплексларнинг ночизиқли оптик хусусиятларига валент ва деформацион тебранишларнинг сезиларли таъсир кўрсатиши, шунингдек, уларнинг электро-оптик параметрлари эритувчи муҳитга боғлиқлигини тадқиқ этиш бўйича олинган натижалар РЕП-05032022-235 рақамли “Графен моддасида ҳосил қилинган сунъий релативистик атомларда ўта тезкор жараёнлар ва вакуум эффектлари” мавзусидаги халқаро илмий лойиҳада фойдаланилган (Чирчиқ давлат педагогика университетининг 2025-йил 3-декабрдаги № 01-01/7098 рақамли маълумотномаси). Ушбу натижалардан фойдаланиш атомларнинг спектрал параметрларини таҳлил қилиш, электро-оптик параметрларига ташқи таъсирларни баҳолаш имконини берган;
карбамид ҳосилаларининг сув молекулалари билан ҳосил қилган турли комплексларида молекулалараро таъсирларни ўрганиш бўйича олинган натижалар хорижий журналларда (Journal of Molecular Liquids 2025, V. 436, Scopus, IF – 5,2; Journal of Molecular Liquids 2025, V. 438, Scopus, IF – 5,2; Inorganics 2025, V. 13, Scopus, IF – 4,7) молекуляр бирикмаларнинг тузилиши ва электростатик потенциал сиртини таҳлил қилиш имконини берган;
псилосин молекуласининг электро-оптик ва спектрал хусусиятларига турли эритувчилар таъсири бўйича олинган натижалар хорижий журналларда (Journal of electronic materials 2025, V. 54, Scopus, IF – 2,5; Chemistry Africa 2025, V. 8, Scopus, IF – 2,2; AIP Advances 2025, V. 15, Scopus, IF – 1,5) ночизиқли оптик материалларнинг структуравий ва молекуляр хусусиятларини аниқлаш имконини берган.
