Tursunov Muhriddin Egamqul o‘g‘lining
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i): “Legirlangan silikat shisha (qalin qatlamli rezistor) ning termoelektrik xossalariga deformatsiyaning ta’siri”, 01.04.07 – Kondensirlangan holat fizikasi (fizika-matematika fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2024.2.PhD/FM1115
Ilmiy rahbar: Abduraxmanov Gulmurza, fizika-matematika fanlari doktori, professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universiteti
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Yadro fizikasi instituti, DSc.02/30.12.2019.FM/T.33.01.
Rasmiy opponentlar:
Musaeva Malika Anvarovna, fizika-matematika fanlari doktori, katta ilmiy xodim.
Tursunqulov Oybek Muydinovich, fizika-matematika fanlari nomzodi, katta ilmiy xodim.
Yetakchi tashkilot: Islom Karimov nomidagi Toshkent davlat texnika universiteti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqot ishining maqsadi legirlangan silikat shishaning elektr o‘tkazuvchanligi va termoelektrik xossalariga bir o‘qli elastik deformatsiya ta’sirining mexanizmlarini aniqlashdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
ruteniy oksidi bilan legirlangan silikat shishaning taqiqlangan zonasida kiritma zonasi joylashishi va hosil bo‘ladigan psevdotirqishda energetik holatlar zichligining taqsimlanishi, shuningdek, Fermi sathining valent zonasi tomon siljishi termoEYuK koeffisienti qiymatini belgilovchi asosiy omillardan ekanligi aniqlangan;
legirlangan silikat shishada deformatsiyaning termoEYuK koeffisientiga ta’siri elektr o‘tkazuvchanlikka ta’siriga nisbatan ancha katta (20-120 baravar) ekani, bu esa Mott nazariyasi asosida lokalizatsiyalangan holatlar zichligi taqsimotining o‘zgarishi bilan izohlanishi ko‘rsatilgan;
mikrokontakt spektroskopiyasi usuli orqali ruteniy va marganes oksidlari bilan legirlangan silikat shishalarda energetik holatlar zichligining taqsimoti aniqlanib, tadqiq qilingan namunalarda psevdotirqish hosil bo‘lishi ko‘rsatilgan;
legirlangan silikat shisha namunalarida termoEYuK asosan legirlangan shisha va kumush o‘tkazgich tutashgan joyda, ya’ni ikki xil o‘tkazgich chegarasi (kontakt) yaqinida paydo bo‘lishi aniqlangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi: Legirlangan silikat shisha (qalin qatlamli rezistor) ning termoelektrik xossalariga deformatsiya ta’siri bo‘yicha olingan ilmiy natijalar asosida:
termoEYuK koeffisientining qiymatini belgilovchi hamda termoEYuK ning ikki har xil o‘tkazgichlar tutashgan joyda (kontaktda) paydo bo‘lishi haqidagi ma’lumotlardan, Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universiteti fizika fakultetida bajarilgan IL-4821091628-raqamli “Fotovoltaikada qo‘llanilish uchun shaffof o‘tkazuvchan metall oksidlardagi nanostrukturali grafenli plyonkalarni shakllantirish va ulardagi zaryad tashuvchilarining ko‘chish jarayonlari mexanizmlari” mavzusidagi O‘zbekiston-Belarus qo‘shma amaliy tadqiqot loyihasi doirasida foydalanilgan (Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universiteti 2025-yil 18-iyundagi № 01/11-7616-sonli xati). Ilmiy natijalardan foydalanish shaffof o‘tkazuvchan metall oksidlardagi nanostrukturali grafenli plyonkalarda solishtirma qarshilikni o‘lchash jarayonida qarshilikning deformatsiyaga bog‘liq holda o‘zgarishini hamda metal oksid qatlamlarida termoelektrik xususiyatlarini tushuntirish imkonini bergan;
termoEYuK ning deformatsiyaga juda yuqori sezgirligi aniqlangani, ruteniy va marganes oksidlari bilan legirlangan silikat shishalarda energetik holatlar zichligining taqsimoti hamda o‘rganilgan namunalarda psevdotirqish paydo bo‘lishi haqidagi ma’lumotlardan, Islom Karimov nomidagi Toshkent davlat texnika universitetida bajarilgan AL-202102215-raqamli “Ferromagnit nanoklasterli Si bilan aylanma saraton hujayralarini tutib qoluvchi mikrosuyuqlik kanalli integrallangan tizim” mavzusidagi O‘zbekiston - Turkiya qo‘shma amaliy tadqiqotlar loyihasida foydalanilgan (Islom Karimov nomidagi Toshkent Texnika universiteti 2025-yil 8-sentyabrdagi № 01/9-14-2398-sonli xati). Ilmiy natijalardan foydalanish termoEYuK o‘zgarishiga asoslangan, yuqori sezgirlikka ega yangi usuldagi termoelektrik tenzodatchikning laboratoriya namunasidan foydalangan holda mikrokanallarda suyuqlik bosimini o‘lchash hamda nanoklasterlarning magnit xossalarini aniqlash imkonini bergan.