Ботиров Рўзали Анваровичинг 
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Haplophyllum perforatum, Arundo donax L., Capparis spinosa L., Stevia rebaudiana ўсимликларининг бирламчи ва иккиламчи метаболитлари субстанциялари технологиялари”, 02.00.10 – Биоорганик кимё (техника фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.4.DSc/Т983.
Илмий маслаҳатчи: Сагдуллаев Шамансур Шакҳсаидович, техника фанлари доктори, профессор, академик.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Ўсимлик моддалари кимёси институти. 
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: ЎзР ФА Ўсимлик моддалари кимёси институти, DSc. 02/30.01.2020.К/Т.104.01.
Расмий оппонентлар: Сагдуллаев Баходир Тахирович, техника фанлари доктори, профессор; Рахмонбердиев Ғаффор Рахмонбердиевич, техника фанлари доктори профессор; Гафуров Махмуджон Бакиевич, кимё фанлари доктори, профессор. 
Етакчи ташкилот: Тошкент фармацевтика институти.
Диссертация йўналиши: амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: Республикамизда кенг тарқалган Ҳ.перфоратум ўсимлиги хомашёсидан антидепрессант хусусиятга эга-скиммианин, А.донах ўсимлиги хомашёсидан тетиклаштирувчи таъсирга эга - Донсумин, С.ребаудиана ўсимлиги хомашёсидан табиий ширинлатгичлар Sweetlife-I ва Sweetlife-II, C.спиноса ўсимлиги хомашёсидан қон ивишини тезлаштирадиган-стахидрин, эндометриоз касаллигини даволаш хусусиятларига эга Каппарин (флавоноидлар йиғиндиси) ҳамда Каппаспин 1 (полисахаридлар йиғиндиси), ушбу ўсимлик ғунчалари ва етилмаган мевалари хомашёсидан, Паркинсон касаллиги профилактикаси учун – Каппаспин (полисахаридлар йиғиндиси) дори воситалари ва биологик фаол қўшимчалар субстанцияларини ишлаб чиқариш технологияларини яратишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
тажрибаларни математик режалаштириш усуллари ва бир омилли тажрибалар орқали Ҳ.перфоратум, А.донах, C.спиноса, С.ребаудиана туркум ўсимликларидан бирламчи ва иккиламчи метаболитлари асосида янги биологик фаол субстанцияларни хомашёлардан экстракция қилишнинг оптимал шароитлари аниқланган;
Ҳ.перфоратум ўсимлиги хомашёси экстрактидан антидепрессант хусусиятига эга бўлган юқори тозаликдаги скиммианин субстанциясини суюқлик – суюқлик технологияси асосида юқори чиқим билан (80%) ишлаб чиқаришнинг мақбул шароитлари ишлаб чиқилган;
А.донах ўсимлиги хомашёси экстрактидан тетиклантирувчи хусусиятига эга бўлган юқори тозаликдаги алкалоидлар йиғиндиси - донсумин субстанциясини суюқлик – суюқлик технологияси асосида (77%) ишлаб чиқаришнинг мақбул шароитлари топилган;
C.спиноса ўсимлиги хомашёси экстрактидан чўктириш ҳамда сорбсион ишлаб чиқариш технологияси ёрдамида эндометриоз касаллигини даволовчи – каппарин, қон ивишини тезлаштирувчи – стахидрин, ўсимлик хомашёси шроти сувли экстрактидан оғриқ қолдирувчи, яллиғланишга, гипоксияга қарши хусусиятли – каппаспин-1 субстанцияларини ишлаб чиқаришнинг оптимал шароитлари аниқланган;
дори воситалари ва биологик фаол қўшимчалар субстанцияларни ишлаб чиқаришни босқичма-босқич назоратини амалга ошириш имконини берадиган хроматоспектрофотометрик, юқори самарали суюқлик хроматографияси услублари ишлаб чиқилган;
илк бор Республикамизда маданийлаштирилган С.ребаудиана ўсимлиги хомашёси экстрактидан суюқлик-суюқлик тозалаш усули ёрдамида шакар ўрнини босувчи табиий ширинлатгичлар - Sweetlife-I, Sweetlife-II ишлаб чиқариш технологияси яратилган;
Институт ТИЧК базасида яратилган ишлаб чиқариш технологиялари асосида ўсимлик хомашёларидан скиммианин, донсумин, стахидрин дори воситалари, каппарин, каппаспин 1, каппаспин, Sweetlife-I, Sweetlife-II, биологик фаол қўшимчалар субстанцияларини ишлаб чиқариш қурилмалари яратилиб субстанцияларни ишлаб чиқариш технологиялари қайта кўриб чиқилган. Ушбу қурилмалар ёрдамида фармако-токсикологик хусусиятларини ўрганиш, барча зарур бўлган ме'ёрий-техник хужжатларни ишлаб чиқиш учун субстанцияларни илк стандарт намуналари ишлаб чиқарилган;
ишлаб чиқарилган намуналар асосида яратилган субстанциялар учун техник шартлар, технологик йўриқномалар ишлаб чиқилиб юқори ташкилотлар тасдиғидан ўтказилган..
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Скиммианин дори воситасини хомашёдан ишлаб чиқариш усулига Ўзбекистон Республикаси Интеллектуал мулк агентлигининг ихтирога патенти олинган (№ ИАП 7879, 2024 й.). Натижада, депрессияга қарши янги дори воситасини яратиш имконияти яратилган;
Ишлаб чиқариш технологияси яратилган донсумин дори воситасини тетиклантирувчи таъсирга эга эканлигига Ўзбекистон Республикаси Интеллектуал мулк агентлигининг ихтирога патенти олинган (№ ИАП 7678. 2024 й.). Натижада, тетиклантирувчи таъсирга эга янги дори воситасини яратиш имкониятини берган;
Ишлаб чиқариш технологияси яратилган каппаспин дори воситасини Паркинсон касаллиги профилактикаси учун қўлланилишига Ўзбекистон Республикаси Интеллектуал мулк агентлигининг ихтирога патенти олинган (ИАП 8162, 2025 й.). Натижада Паркинсон касаллиги даволаш учун янги дори воситасини яратиш имконини берган;
Ишлаб чиқариш технологияси яратилган Sweetlife-I, Sweetlife-II табиий ширинлатгичлари олиш усулига Ўзбекистон Республикаси Интеллектуал мулк агентлигининг ихтирога патенти олинган (ИАП 8162, 2025 й.). Натижада, С.ребаудиана ўсимлиги хомашёсидан Sweetlife-I ва Sweetlife-II табиий табиий ширинлатгичларини озиқ-овқат саноатида қўллаш имконини берган;
Sweetlife-I, Sweetlife-II табиий ширинлатгичлари учун ташкилот стандартлари (Ц 03535440-041:2021, Ц 03535440-045:2021) ҳамда ишлаб чиқариш технологик йўриқномалари (ТИ 03535440-042:2021, ТИ 03535440-042:2022) ишлаб чиқилган. Натижада, Sweetlife-I, Sweetlife-II табиий ширинлатгичларини серияли ишлаб чиқарилиши амалиётга тадбиқ этиш имконияти яратилган;
Каппаспин субстанцияси учун техник шарт (Ц 03535440-045:2021) ва ишлаб чиқариш технологик йўриқнома (ТИ 03535440-049:2022) ишлаб чиқилган. Натижада, яллиғланишга қарши, оғриқ қолдириш хусусиятли субстанцияни амалиётга тадбиқ қилиш имконияти яратилган;
Каппарин субстанцияси учун техник шарт, технологик йўриқномалар (ТИ 03535440-073:2025) ишлаб чиқилган. Тадқиқотлар натижасида эндометриоз касаллигига қарши биологик фаол қўшимчани амалиётга тадбиқ қилиш имконияти яратилган.

 

Yangiliklarga obuna bo‘lish