Doniyorov Baxriddin Baxrom o‘g‘lining
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): «Yuqori asab faoliyati va genetik omillarni sportchilar ishchanlik qobiliyati va tiklanishiga ta’siri», 14.00.13 - «Nevrologiya», 14.00.38 - «Sport tibbiyoti» (tibbiyot fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2024.3.PhD/Tib4920.
Ilmiy rahbarlar: Djurabekova Aziza Taxirovna, tibbiyot fanlari doktori, professor; Mavlyanova Zilola Farxadovna, tibbiyot fanlari doktori (DSc), professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Samarqand davlat tibbiyot universiteti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa (muassasalar) nomi, IK raqami: Samarqand davlat tibbiyot universiteti huzuridagi DSc.04/05.05.2023.Tib.102.03 raqamli ilmiy kengash asosidagi bir martalik ilmiy kengash.
Rasmiy opponentlar: Niyozov Shuxrat Tashtemirovich, tibbiyot fanlari doktori, dotsent; Slivkina Natal`ya Vladimirovna, tibbiyot fanlari doktori, dotsent (Qozog‘iston Respublikasi)
Yetakchi tashkilot: Rossiya Federatsiyasi, Sog‘liqni saqlash vazirligining Sankt-Peterburg davlat pediatriya tibbiyot universiteti Federal davlat byudjeti oliy ta’lim muassasasi.
Dissertatsiya yo‘nalishi: amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi:
Oliy asab faoliyatining turli tipidagi sportchilarda vegetativ asab tizimi holatlari va vegetativ disfunksiyalar genetik prediktorlarining sport ish qobiliyatiga hamda tiklanish jarayonlariga ta’sirini aniqlashdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
ilk bor futbolchilar va engil atletikachilar orasida neyromediatorlar metabolizmiga javobgar bo‘lgan COMT Val158Met genining allel-genotipik variantlari tashuvchanligi qiyosiy tahlili o‘tkazilgan, stressga chidamlilikni ta’minlovchi A allelining genetik ustunligi aniqlangan;
futbolchilar va engil atletikachilarda COMT Val158Met genining AA genotip varianti tashuvchanligi asosida xavotirlanish va sportda charchashning eng yuqori darajalari aniqlangani isbotlangan;
futbol va engil atletikaga ixtisoslashgan sportchilarda yurak ritmi o‘zgaruvchanligi ko‘rsatkichlari asosida xoleriklar va melanxoliklar orasida jismoniy ish qobiliyatini pasaytiradigan psixoemotsional stressning yuqori darajasi aniqlangan;
COMT Val158Met genining molekulyar-genetik tahlili natijalari va neyrogenetika tamoyillariga asoslangan oliy nerv faoliyatini aniqlashning kompleks usulini qo‘llash futbol va engil atletikaga ixtisoslashgan sportchilarda sport natijadorligi darajasini oshirish imkonini berishi isbotlangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi.
Sportchilarning ish qobiliyati va tiklanishiga oliy asab faoliyati hamda genetik prediktorlarning ta’sirini baholash bo‘yicha o‘tkazilgan ilmiy tadqiqot natijalari asosida (Sog‘liqni saqlash vazirligi qoshidagi Ilmiy-texnik kengashning 15 fevral` 2025 yildagi 12/04-sonli xulosasi):
birinchi ilmiy yangilik: ilk bor futbolchilar va engil atletikachilar orasida neyromediatorlar metabolizmiga javobgar bo‘lgan COMT Val158Met genining allel-genotipik variantlari tashuvchanligi qiyosiy tahlili o‘tkazilgan, stressga chidamlilikni ta’minlovchi A allelining genetik ustunligi aniqlangan. Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi: psixoemotsional holat va genetik prediktorlarni hisobga olgan holda charchashning oldini olish va mashg‘ulotlar samaradorligini oshirish usuli Andijon viloyati suv sportiga ixtisoslashtirilgan sport maktabi (22.11.2024 yildagi 136- A/F-sonli buyruq) va Samarqand olimpiya va paralimpiya sport turlariga tayyorlash markazi (23.12.2024 yildagi 142-A-sonli buyruq) amaliyotiga tatbiq etilgan va qo‘llanilmoqda. Ilmiy yangilikning ijtimoiy samaradorligi quyidagilardan iborat: sportchilarning psixoemotsional holati va genetik prediktorlarini hisobga olgan holda mashg‘ulotlar samaradorligini oshirish usulini joriy etish tadqiqot natijalaridan sportchilarning ruhiy salomatligi va barqarorligini yaxshilash uchun foydalanish imkonini beradi. Bu stress holatlari va hissiy toliqish darajasini pasaytirishga yordam beradi, natijada sportchilarning tayyorgarlik sifati va ularning ijtimoiy moslashuvi yaxshilanadi. Ilmiy yangilikning iqtisodiy samaradorligi quyidagilardan iborat: sportchilarning genetik xususiyatlariga asoslangan shaxsiylashtirilgan yondashuv hisobiga tayyorgarlik xarajatlarini optimallashtirish, samarasiz mashg‘ulot usullariga sarflanadigan mablag‘larni kamaytirish, jarohatlanish xavfini pasaytirish va sport faoliyatidan olinadigan iqtisodiy natijani oshirish imkonini beradi. Iqtisodiy samaradorlik (IS) = 1175000 - (150000+250000) = 778000 so‘m, bu erda 1178000 so‘m - davolanish (5 kun statsionar), 150000 so‘m va 250000 so‘m - genetik tahlil va uning sharhi uchun xarajatlar. IS bir sportchi hisobiga keltirilgan. Xulosa: aniqlangan farqlar sportchilarning psixoemotsional va kognitiv xususiyatlari asosida yotuvchi genetik mexanizmlarni chuqurroq tushunishga imkon beradi, sportda shaxsiylashtirilgan tayyorgarlik va moslashish strategiyalarini ishlab chiqish uchun yangi istiqbollarni ochadi;
ikkinchi ilmiy yangilik: futbolchilar va engil atletikachilarda COMT Val158Met genining AA genotip varianti tashuvchanligi asosida xavotirlanish va sportda charchashning eng yuqori darajalari aniqlangani isbotlangan. Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi: sportchilarning psixoemotsional holati va genetik prediktorlarini hisobga olgan holda charchoqni oldini olish va mashg‘ulotlar samaradorligini oshirish usuli Andijon viloyatining suv sport turlari bo‘yicha ixtisoslashtirilgan sport maktabi (22.11.2024 yildagi 136-A/F-sonli buyruq) va Samarqand olimpiya va paralimpiya sport turlari bo‘yicha tayyorgarlik markazida (23.12.2024 yildagi 142-A-sonli buyruq) joriy etilgan va qo‘llanilmoqda. Ilmiy yangilikning ijtimoiy samaradorligi: psixoemotsional salomatlikni yaxshilash, kasbiy stress darajasini pasaytirish, sportchilarning hayot sifatini oshirish, shu bilan birga jamiyatda sog‘lom turmush tarzi qadriyatlarini targ‘ib qilish orqali ularning ijtimoiy moslashuvini mustahkamlashdan iborat. Ilmiy yangilikning iqtisodiy samaradorligi: shaxsiylashtirilgan yondashuvlarni joriy etish orqali sportchilarning tiklanish tadbirlariga sarflanadigan xarajatlarni kamaytirish va natijadorligini oshirish. IS = (Z (oldin) - Z (keyin)) - Z ({amalga oshirish), bu erda: IS iqtisodiy samaradorlik, Z (oldin) ishlab chiqilgan usulni joriy etishdan oldin tiklanish va davolash xarajatlari, Z (keyin) - ishlab chiqilgan usulni joriy etishdan keyin tiklanish va davolash xarajatlari, Z (amalga oshirish) - ishlab chiqilgan usulni ishlab chiqish va amalga oshirish xarajatlari. IS (6 oy) = (800000-250000) - 175000=375000 so‘m (sport tayyorgarligining o‘quv-mashg‘ulot bosqichida bo‘lgan 1 nafar sportchiga 6 oy davomida iqtisod qilinadi). Xulosa: stressga chidamlilikni boshqarishda shaxsiylashtirilgan yondashuvlarni qo‘llash tiklanish samaradorligini oshirish, sportchilarning psixoemotsional holati va moslashish imkoniyatlarini yaxshilash imkonini beradi, bu esa ularning kasbiy tayyorgarligi va yuqori natijalarga erishishi uchun muhim ahamiyatga ega;
uchinchi ilmiy yangilik: futbol va engil atletikaga ixtisoslashgan sportchilarda yurak ritmi o‘zgaruvchanligi ko‘rsatkichlari asosida xoleriklar va melanxoliklar orasida jismoniy ish qobiliyatini pasaytiradigan psixoemotsional stressning yuqori darajasi aniqlangan. Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi: sportchilarning psixofiziologik parametrlarini baholash va mashg‘ulot jarayonini boshqarish algoritmi yuqori asab faoliyati turi va so‘nishini hisobga olgan holda Farg‘ona viloyati Sport boshqarmasi tasarrufidagi Marg‘ilon shahar 2-sonli sport maktabi (27.11.2024 yildagi 09-02/98-A-sonli buyruq) va Samarqand viloyati yakkakurash sport ixtisoslik sport maktabi (27.12.2024 yildagi 97- A/V-sonli buyruq) amaliyotiga joriy etilgan. Ilmiy yangilikning ijtimoiy samaradorligi: Sportchilarda yurak ritmi o‘zgaruvchanligi ko‘rsatkichlari asosida yuqori darajadagi psixoemotsional stressni aniqlash, stress darajasini pasaytirish va umumiy farovonlikni yaxshilash imkonini beradi. Bu sportchilarning salomatligi va ijtimoiy mavqei uchun, shuningdek, umuman sportning rivojlanishi uchun muhim ahamiyatga ega. Ilmiy yangilikning iqtisodiy samaradorligi: mashg‘ulot jarayonini optimallashtirish va tiklanish choralarini qo‘llash og‘riqli holatlar va hissiy buzilishlar sonini samarasiz mashg‘ulotlardan ko‘rilgan zararni hisoblashda joriy etilgunga qadar yiliga 2400000 so‘m, joriy etilgandan so‘ng 1200000 so‘m, joriy etish xarajatlari esa 175000 so‘mni tashkil etdi, IS (yo‘qotishlarni kamaytirish) = P (oldin) - P (keyin), bunda: IS ((yo‘qotishlarni kamaytirish) - yo‘qotishlarni kamaytirishdan olinadigan iqtisodiy foyda, P (oldin) - yangilik joriy etilgunga qadar samarasiz mashg‘ulotlardan ko‘rilgan zarar, P (keyin) - joriy etilgandan keyingi zarar. IS=2400000-1200000=1200000 (so‘m) bir yilda (sport tayyorgarligining o‘quv-mashg‘ulot bosqichida bo‘lgan) bir sportchi hisobiga. Xulosa: sportchilarning individual genetik xususiyatlari va ularning psixofiziologik parametrlarini hisobga olgan holda ishlab chiqilgan mashg‘ulot va tiklanish tadbirlari dasturlarini qo‘llash, ularning jismoniy ish qobiliyati va stressga bardoshliligini sezilarli darajada oshiradi, mashg‘ulot yuklamalari va tiklanish jarayonlarini samarali moslashtiradi;
to‘rtinchi ilmiy yangilik: COMT Val158Met genining molekulyar- genetik tahlili natijalari va neyrogenetika tamoyillariga asoslangan oliy nerv faoliyatini aniqlashning kompleks usulini qo‘llash futbol va engil atletikaga ixtisoslashgan sportchilarda sport natijadorligi darajasini oshirish imkonini berishi isbotlangan. Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi: sportchilarning psixofiziologik parametrlarini baholash va mashg‘ulot jarayonini boshqarish algoritmi yuqori asab faoliyati turi va so‘nishini hisobga olgan holda Farg‘ona viloyati Sport boshqarmasi tasarrufidagi Marg‘ilon shahar 2-sonli sport maktabi (27.11.2024 yildagi 09- 02/98-A-sonli buyruq) va Samarqand viloyati yakkakurash sport ixtisoslik sport maktabi (27.12.2024 yildagi 97-A/V-sonli buyruq) amaliyotiga joriy etilgan. Ilmiy yangilikning ijtimoiy samaradorligi: Uzoq muddatli istiqbolda bunday yondashuvlar sportchilarning hayot sifatini yaxshilaydi, stress va jarohatlarni davolashga ketadigan ijtimoiy va tibbiy xarajatlarni kamaytiradi, shuningdek yoshlar uchun ibrat bo‘lib, jismoniy faollik qadriyatlarini targ‘ib qiladi. Ilmiy yangilikning iqtisodiy samaradorligi: ishlab chiqilgan algoritmni joriy etishning iqtisodiy samaradorligi 160 %ni tashkil etadi. Bu shuni anglatadiki, sarflangan har bir birlik mablag‘ (2000000 so‘m) evaziga tizim qo‘shimcha 160000 so‘m foyda (yoki tejamkorlik) keltiradi, bu esa sport tayyorgarligiga innovatsion usullarni joriy etishning yuqori iqtisodiy samarasini tasdiqlaydi. Xulosa: ushbu ilmiy yangilikning joriy etilishi individual genetik xususiyatlar va asab faoliyati turlarini hisobga olish imkonini beradi. Bu esa mashg‘ulot jarayonini optimallashtirish, sportchilarning tiklanishini yaxshilash va psixoemotsional barqarorligini oshirishga ko‘maklashadi.
